Махачкъалада аялрин спортдин школадин футболдин кьвед лагьай¬ майдандал 2010-йисан Дагъустандин Кубокдин финалдин къугъунар кьиле фена. И къугъунра 23 командади иштиракна. Финалдиз Буйнакскдин команда акъатна. И къугъунра кубок патал гьеле 1996-йисуз Буйнакскдин футболистри гъалибвал къазанмишайди тир. 2007-йисуз и къугъунра Избербашдин футболистар гъалиб хьанай. Футболдай Да¬гъус¬тандин Федерациядин вице-президент Омар Мегьамедов я, кьилин судья Ордаш Алиев, республикадин аялринни жаванрин школадин кьвед лагьай нумрадин тешкилатдин садрани дегиш тахьай регьбер вири республикада тариф акъатнавай футболист Александр Маркаров я. Буйнакскдин футболистрин патай къугъвазвай тренер Мурад Хали¬това хиве кьурвал, футболистрин къугъунилай ам пара рази яз амукьна¬.

Эхиримжи йисара, виридаз чизвайвал, Махачкъаладин “Анжи” командадихъ еке агалкьунар хьана. Халис пешекар тренер Гьажи Гьажиева командадиз бажарагълу, гьакIни машгьур футболистар гъана. Исятда Дагъларин уьлкведин командадик еке умудар кутазва. Идан гьакъиндай къугъунрин нетижайри шагьидвалзава. Чна лугьун, футболдин “Ан¬жи” клубди Отар Хизанейшвилидихъ галаз икьрар кутIунна¬ва. Амни 2011-йисалди давам жеда. Кьилин защитник яз майдандиз экъечIзавай футболистдин далудал 77-нумра жеда. Эвелдай Хизанейшвили Тифлисдин “Динамо”, Москвадин “Спартак”, Дондал алай Ростовдин “Ростов”, Москвадин “Динамо”, Германиядин “Фрайнбург”, Германиядин “Аугсбург” командайра къугъвайди тир.

КЪУЬЛИЕВ Вердихан Докъузпара райондин Къурушрин хуьре 1937-йисуз дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб акьалтIа¬рай¬да¬лай гуьгъуьниз ада Советрин Армиядин жергейра къуллугъна. И йисара Вердиханан дидедин тIварцIел хци вичин буржи гьакъисагъвилелди тамамарзавайдан гьакъиндай тебрикдин келимаяр кхьенвай чарар хтана. Кьушунрин частуна Вердиханан шикил гьамиша Гьуьрметдин доскада аваз хьана. Ватандин вилик вичин пак буржи тамамарна хтай 1958-йисалай ада чирвилер къачун давамарна ва 1961-йисуз хуьруьн юкьван школа акьалтIарна. Же¬гьил¬ди хуьруьн Нажмудин Самурскийдин тIварунихъ галай колхозда аралух кIвалахар тамамарна. Гьа са вахтунда ада зун директор тир хуьруьн Культурадин кIвалин кIвалахни виликди бажармишиз хьана. Колхозда Вердихана чIуг¬вазвай гьа¬къисагъвилин зегьмет гьамиша пулдин премийралди, маса наградайралди къейд ийиз хьана. Хуьруьн Культурадин кIвалин гьевескаррин коллективди сегьнеламишай М.Хуршилован “Сулак шагьид я” тамашада Вердихана Омаран роль вичел фикир желбдайвал тамамарнай. Ада “Мешеди Ибад” тамашада Рустамбеган къаматдални чан гъана. Чкадин авторрикай Гьемдуллагь Бабаеван сатирадин ва айгьамдин бендерни ада сегьнедилай бажарагълу артистди хьиз тамамардай. Ада теснифай хейлин кьадар шиирар райондин, гьакI республикадин газетризни акъатна ва абурукай хуьруьн чкада медениятдин кIвалах вилик тухуниз еке куьмек хьана. Иллаки хуьруьн агъсакъалриз чпин юлдашди тамамарзавай гьар са кIвалах гзаф бегенмиш тир ва адаз чухсагъул¬ лугьудай.

Дуьньядал инсан инсандихъ галаз рахадай чIаларилай гъейри, инсан гьайванрихъ галаз рахадай чIаларни авайди виридаз малум я. Инсан гьайвандихъ элкъвена инсафсуздаказ рафтар жедайла икI лугьуда: ваз мез авачир гьайвандивай вуч кIанзава? Амма дикъет гана килигайла, гьайванриз чеб чпихъ галаз рахадай чIа¬ларни авайди кьатIунун четин туш. Куьне фикир тагана жеч, гьич тахьайтIа, кац вичин шен¬пIийрихъ, верч цицIибрихъ галаз рахадай тегьердиз. Амма заз инал ийиз кIанзавай ихтилат инсан гьайвандихъ элкъвена рафтар жедай тегьердикай ва рахадай жуьредикай я. ...Садра зун кIвализ хтайла, рагьметлу зи дидеди, вичин хтулар патав ацукьарна, гьайванрихъ галаз чи патара инсан рафтар жедай чIалар чирзавай. - Ламраз ам фин патал, зи кур¬¬кIва¬чар, - лугьузвай ада, - “гьач”, балкIандиз - “дэгь”, яцраз - “гьиш”, вечрез - “киш”, кациз - “пишт”, кицIиз “ери” лу¬гьуда. Гьайванриз жуван патав эвер гудай чIаларни авайди квез чир хьун лазим я, - тагькимзавай ада аялар. - Месела, кализ, данадиз - “шча-шча”, “сци-сци”, кациз - “пси-пси”, кицIиз - “магь-магь, “тIцIгь-тIцгь”, гурцIулдиз - “квати-квати”, верчериз - “ду-ду” ва икI мад. КIвалин гьай¬ванриз тIварарни гузвайди я, абуруз чпин тIварар чида, тIвар кьуна эверайла, чпин разивал къалурдай амалар ийида ва чIа¬лазни гьасятда къведа. РикIел аламани, хуьре Гуьлара сусахъ “Махпур” лакIаб алай чIулав кицI авай, тIвар лагьайла, ада тум юзуриз, кIвачерив гьикI гуьцI¬да¬дайтIа. Жуван рухвайрихъ галаз икьван метлеблу тарс тухузвайди акурла, адаз манийвал тавуна, явашдаказ кухнядиз фена, гьана яб гуз ацукьнай зунни. - Гьайвандихъ галаз рафтар хьунин къене кьилинди, чан балаяр, - давамарзавай дидеди вичин суьгьбет, - адал рикI хьун, ам чан алайди рикIелай ракъур тавун я. Чилин винел гзаф гьайванар алайди я. Абуру тIебиатдиз, инсанриз гьарда чпиз хас жуьреда къуллугъзава, абур хуьн чи буржи я.

Машгьур писатель ва духтур Антон Павлович ЧЕХОВА лагьа¬най: “Инсандиз вичин азаррикай рахаз кIанда, фикир гайила, им адан уьмуьрда виридалайни итиж¬лу рехъ я”. И келимаяр зи ри¬кIел СултIан¬мажид ва Мая МОЛ¬ЛАЕВ¬РИХЪ галаз суьгьбетзавай вахтунда хтана. Идакай ачухдиз лагьайла, СултIанмажид духтурди алава хъувуна: - Хъсан духтур, Жамиля, начагъдан терефдар я, писди ла¬гьай¬тIа - азардин терефдар. - ИкI философри жаваб гуда. - Писатель Чеховни сифте ¬нубатда хъсан духтур тир. ¬Гиппократ, ам неинки философ, духтурни тир. Мукьварал хквен, писателар тир Вересаев, Булгаков гьабурни духтурар тир, Урус чIалан толковый словарь гьазурай машгьур Даль военный хирург тир гьа! Драматург, сатирик Григорий Горин, шаир-манидар Розенбаум…О, гьисабна хьуй, низ чи¬да, гьикьван аватIа! Дугъриданни, вири патари¬хъай савадлу инсандихъ галаз ийизвай суьгьбетдикай хкудиз жедай лезет са куьнивни гекъигиз жедач. Гьа ихьтинди я СултIан¬мажид Шагьмурадович Моллаев, Кьурагьрин РЦБ-дин кьилин духтурдин заместитель. Духтуррин и хизандикай, кьилин категориядин духтурар тир Сул¬тIан¬ма¬жид ва Мая Моллаеврикай, кхьин фадлай рикIик квай¬тIани, амма дамах гвачир абуру гьар сеферда кьил баштанзавай. - Вуч лагьана кхьида, гьа вири хьтин хуьруьн, адетдин участковый духтурар я ман. Виридахъ хьтин къайгъуяр, дердияр ава. Са куьналдини тафаватлу туш, - лугьузва СултIанмажид духтурдин уьмуьрдин юлдаш Маяди. Заз хъсандиз чизва, им дамах гвачирвал, уьмуьрни абурун ажайибди я. Абур кьведни са хуьряй я, санал 1975- йисуз Дагъустандин медицинадин институтдиз гьахьна, санал лап хъсан къиметралди анаг акьал¬тIарна. Мая духтурди медицинадин рехъ, вичин стха Мамедов Тельман Гьабибулаевичалай чешне къачуна, и пешедал ашукь яз хкянай. Рагьметлу Тельман Гьабибулаевич Дагъустан Республикадин лайихлу духтур, кьилин категориядин духтур, медицинадин илимрин кандидат тир, ам тийижир кас республикада бажагьат авай. Ада хейлин йисара Махачкъала шегьердин аялар хадай кьвед лагьай нумрадин больницадин оперативный гинекологиядин отделенидин заведующийвиле кIвалахна. Са шумуд йисуз Россиядин духтуррин дестедик кваз Алжирда зегьмет чIугуна. Эвленмиш хьайидалай кьулухъ Моллаевар, жегьил духтурар, Тамбов шегьердиз акъатна. Ина абуру терапиядай интернатура акьалтIар хъувуна ва 1982-йисалай 1987-йисалди Тамбовский областдин Умётский райондин Ольхово-Ильйинский больницада зегьмет чIугуна. Са шумуд йисуз СултIанмажид духтурди и больницадин кьилин духтурвиле кIвалахна, Мая духтурди - терапевт яз.

Малум тирвал, икьван чIа¬валди Ахцегьа ашкъи авайбуруз диндин рекьяй чирвилер гудай медреса авачир. Чпихъ ислам диндай са жуьрединни чирвилер авачир бязи жегьилар, ягъалмиш хьана, вагьабитвилин нагьакьан рекьизни фин мумкин я. Гьавиляй райцентрада медреса ачухунихъ еке метлеб ава. Чина медреса ачухун патал шейх, устаз Гьажи Сираждин эфендиди ва райондин имам А.Абдулгьашумова ихтияр ганва. Виче медреса ачухнавай дарамат Ахцегьрин Жуьмя мис¬кIиндин патав гва. Виликдай хсуси кIвалер тир и чка мискIиндин фондунай чара авунвай ва гьакI “Ахцегьрин 4-нумрадин ДЭП” ОАО-дин генеральный директор Н.Гьамзатова вичин патай садакьа яз ганвай 40 агъзур манат пул харжна ремонт хъувуна ва ана медреса ачухна. Лугьун лазим я хьи, райцентрада медреса ачухунин карда гьакI чпин патай садакьа яз шейх, устаз Сираждин Эфендиди, шейх, устаз Исамудина, “Бабуль-Абваб” тIвар алай мискIиндин имам ва анин университетдин ректор Арифа, Ахцегьрин жемятди, Жуьмя мис¬кIиндиз къвезвай муъминри гьар жуьре куьмекар гана. ЦIийи медресада тарсар гуз башламишна са кьадар вахт я. Анаг 5 кIваликай ибарат я. Абурукай 3 классар я. Тарсар тухун патал ина чарасуз тир вири шар¬тIар тешкилнава. И чкада гьафтедин сифте вад юкъуз гадайриз, кьве юкъузни рушариз диндай тарсар гузва. Гадайрин муаллим вичи Махачкъала ва Дербент шегьерра 8 йисуз Исламдин университетра кIелнавай, алава яз диндин рекьяй хейлин алимривай, устазривай, шейхеривай дерин чирвилер къачунвай Ширинбег Мирзоев я. Вичи Дербент шегьердин “Бабуль-Абваб” тIвар алай мискIиндин университетда заочнидаказ кIелзавай Исмаил Керимов адан куьмекчи я. Алай вахтунда медресадиз 100-далай виниз жегьилар къвезва. Ина абуруз араб чIалал кIе¬лиз-кхьиз ва Къуръан кIелунин къайдайрикай тир тажвид, магьраж, сивяй араб гьарфар акъудунин кьетIенвилер, суфизмдин бинеяр чирзава. Ина кIелай ва сифтегьан чирвилер къачунвай хейлин жегьилар Дербент ва Махачкъала шегьерра авай Исламдин университетрик экечIнава.

Дуьньядин винел яшамиш жезвай имандал мягькем гьар са мусурманди руьгьдин истемишун хьиз гуьзлемишзавай Пак Рамазандин сивер хуьдай варз алукьнава. Чи газет кIелзавай вири мусурман стхайриз ва вахариз ам рикIин сидкьидай тебрик авунихъ галаз сад хьиз, чи гзаф кьадар ватанэгьлийрин тIалабун яз, и Пак вацракай куьрелди суьгьбет ийиз кIанзава. Рамазан, мусурманрин варцарин календардал бинеламиш хьана, кIуьд лагьай варз яз гьисабзава. Малум тирвал, и Пак вацран йикъарикай са юкъуз чи Алейсалам Мугьаммед Пайгъамбардиз (САВ) Аллагь-Тааладин патай Пак Къуръан атана. Идан гьакъиндай Къуръандин 2-сурадин 185-аятдани ачухдиз лагьанва. Рамазандин вацра кьиляй-кьилиз сивер хуьн (араб чIалал идаз саум, фарс чIалал ру¬за, туьрк чIалал ураза лугьуда) мусур¬ман¬ диндал алай, сагълам беден авай вири ксариз талукь я. Сив хуьн Ислам диндин вад шартIуникай важиблу са шартI я. И вацра сив хуьнин гьакъиндай 624-йисуз Алейсалам Мугьаммед Пайгъамбарди (САВ) сифте яз тедбир гана, меслят къа¬лурна. Сив хуьн йикъан вири экуь вахтунда давам жеда. И чIавуз сив кьунвай касди тIуьн-хъун авун, пIапIрус чIугун, атирдин ни къведай шейэр ишлемишун, ички хъун, бейгьуш ишлемишун, папанни гъуьлуьн арада месин алакъаяр хьун ва маса жуьредин эдебсуз амаларни авун виже къведач. ГьакI са гьихьтин ятIани жими дарманар ишлемишна, гьажетханада регьятвал къачун энгеларна, дамаррай иви авадарна, банкаяр яна кIандач. Эгер са касди, фикирдай акъатна, хуьрекдин тIям акуртIа, я туш фан кIус сиве туртIа, и дуьшуьшда сив батIул жедач, яни сив хуьн хкатдач.

Халкьдин хва Сейфедин Бубайрин зегьмет кьунвайди вине, Вафалу инсан абурун адетриз. Гьар са чкада: уьлкведа, хуьре, Лайихлу инсан анжах гьуьрметриз. Гафар тIимил яз, кIвалах гзаф тир, Вун кIвенкIвечийрин жергеда хьана. Зегьметдик ви пай уртах гзаф тир, Машгьурвал вири уьлкведа хьана. Кьит хьана вичин пIузаррал хъуьруьн, Зегьметдихъ хьана хиялар вири. Валди дамахна, агъсакъал хуьруьн, Уьмуьрда хьана кIубан ва дири. Виридахъ галаз санал, са никIе, Тумарни цана, кIватIна бегьерни. Агьваллувилин къаст аваз рикIе, Анжах виликди! - гана эверни.

ВУЖ ТИР Ибрагьим Мура- дов? Ам чир хьайи вирибур адакай тIварцIихъ “муаллим” гафни акализ рахада. Муаллимарни, хуьруьн зегьметчиярни, регьберарни, мухбирарни, литераторарни... Гьакъикъатдани рагьметлуда тухвай уьмуьр ихьтин гьуьрмет авуниз лайихлуди тир. Ам муаллим яз чIехи хьана, и рекьяй ада кьилин образованини къачуна. Амма яратмишунрин руьгьди ам мухбирвилин, хуьруьн газетдин редакторвилин, шаирвилин везифайризни мукьва авуна. Санлай къачурла, адан кьисметда ва уьмуьрда гьи хел артух жанлуди хьанатIа лугьун четин я. “Муаллим” гафуни ам инал чун рахазвай вири хилера сад хьиз вилик фейиди раиж ийизва. Къурушрин чIехи жемятди ам чпин депутатвилени, депутат яз, хуьруьн Советдин председателвилени, колхозчийри-колхоздин правленидин, коммунистри парткомдин членвилени хкягъайдини чаз чида. Райондани, милли ва я маса важиблу месэлаяр кватайлани, Ибрагьим Демировичазни теклиф тавуна тадачир. Акьул-камалди, чIехи тежрибади, инсанрихъ галаз рахаз чир хьуни, абурун патай авай гьуьрметди ам ихьтин дережадиз хкажайдал шак алач. Ибрагьим Демировичан лап чIехи лайихлувал ада ЦIийи Къурушдал “Зегьметдин пайдах” тIвар алай хуьруьн газетдиз яргъал¬ йисара регьбервал гунихъ, ам чапдай акъудиз, хуьруьз хкунихъ, халкь руьгьдай тупламишунихъ галаз алакъалу я. Чун инанмиш я, къенин аямда ЦIийи Къурушдал “Къурушрин сес” газет тешкил хъийидай, ам хуьдай ва виликди тухудай къуватар арадал атунни Ибрагьим муаллим хьтин касдин ирс ина амукьунихъ, адахъ хъсан ученикар, яни ирс давамардайбур хьунихъ галаз алакъалу я. Инал мад са кар къейд авун герек я: “Зегьметдин пайдах” газетдиз къаюмвал хайи колхозди, вичин вахтунда вири республикада лап къуватлуди яз машгьур хьайи майишатди ийизвай.

И мукьва заз гьам вичин винел патан акунрай, гьам руьгьдин жигьетдай пара ажайиб, регьимлу касдихъ галаз гуьруьш хьун ва адахъ галаз санал кIвалахун кьисмет хьана. “Саламалейкум, зун Александр я, Саша. Москвадай атанвай писатель, карелви я”, юкь агъузна, умундиз гъил вугана, таниш хьана ам захъ галаз, ахпа - чкадин маса агьалийрихъ галазни. Александр Викторович Костюнин, РФ-дин писателрин Союздин член, Москва¬ шегьердин писателрин тешкилатдин Правленидин секретарь, “Земное притяжение”, “В купели белой но¬чи”, “Ковчег души” тIварар алай прозадин ктабрин автор. 2-ктабдай ам А.И.Купринан ва Россияда “2007-йисан лап хъсан ктаб” номинациядай С.В.Михалкован премийрин лау¬реат я. “А.Костюнин. Яратмишунрин устIар¬ха¬на” интернет-сайтди урус чIалан авторрин сайтрин арада дуьньяда 1-чка кьунва. - Александр Викторович, гьикI хьана вун Да¬гъус¬тандиз, Ахцегьиз акъатнава? - хабар кьазва чна адавай. - Зун яратмишунин командировкада ава. Мурад-метлеб республикадин гьар са райондин, адан агьалийрин, санлай, Дагъустандин литературный портретар арадал гъун я. Гьавиляй заз парани пара дагъвийрин руьгьдин ивирар, бубайрилай амукьнавай хъсан адетар, лайихлу инсанрихъ галаз гуьруьшар интересни я. Куьрелди, за жуван вилик дагъустанвийрикай гьакъикъатдин девлетлу материал кIватIунин, бязибуру кьасухдай къундармишзавай чIуру фикирар ред авунин месэла эцигнава. Уьлкведа ва вири дуьньядани вуж вуж ятIа чирун герек я. -Ихьтин важиблу месэла хивез къачуниз жуьрэтнавай вун пара сагърай! - Дуьз лагьайтIа, хизандини, бязи дустарини, гуя ина террористрини бандитри агъавалзавайди я, хаталу чка я, инсанар суд-дувансуз ягъиз рекьизва лугьуз, зун жуван фикирдилай алудзавай. За яб ганач. Иниз атунал зун пара рази я. Махачкъала, Дербент шегьерра, Докъузпара районда хьана, гила ингье Ахцегьа ава. Виринра зун, гуя багъри, фадлай таниш кас хьиз, рикIин хушвилелди, чинин ачухвилелди кьабулзава. ИкI, сентябрдалди за Дагъустандин вири районрани шегьерра (гьарна 2-3 югъ) мугьманвиле хьун планламишнава. КIвалахдин нетижада, Аллагьди гайитIа, винидихъ лагьайвал, Да¬гъус¬тан Республикадикайни адан агьалийрикай вижевай ктаб ва РФ-дин СМИ-ра са жерге материалар акъатда. - Дагъустанда ваз иллаки вуч хуш хьана? Квел желб жезва ви фикир?

Дербент райондин “Штул” агрофирмадин директор ИБРАГЬИМОВ Егъибег Ибрагьимовича зун и йикъара вичин майишатда рабочийри алай вахтунда кьиле тухузвай кIвалахрихъ галаз танишарна. Чун физвай машиндин гуьгъуьна циф хьиз руг ава, цава - чилел цIай чукIурзавай рагъ. Шагьвар ерли авач. Чун уьзуьмлухрин майдандал агакьна. И зегьемдик арендаторди кIвалахзава. - Уьзуьмлухар арендаторрив гвайди я,-лугьузва Е.Ибрагьимова. - Чимизва лагьа¬на, абуру кIва¬лах акъвазарнавач. Гьар са арендатор вичив гвай чилел ципицI¬рин бегьер хъсанди хьун патал алахъзава. Агро¬тех¬нический кIва¬лахар - тегьенгрин пунариз пер ягъун, хилер атIун, яд гун, эчIе¬лар¬ эчIин, хилер кутIунун, уьзуьмар кьур арада артухан хилер кьа¬тIун, дарманар ягъун¬ - вири вахт-вахтунда, галай-галайвал ийиз¬ва. Агрофирмада 80 гектар чил куьгьне, яни 40 йисан вилик цанвай уьзуьмлухри кьунва. 20 гектарда цIийи уьзуьмлухар кутунва. ЦIийиз кутунвай уьзуьмлухри сад-кьве йисалай бегьер гуз башламишда. Ина гьар йисуз 450-500 тонн ракъинин кагьрабаяр кIватIзава. ЦипицIар икьрардин бинедаллаз Дербентдин коньякрин комбинатдизни чехирар хкуддай заводдиз вахкузва. Кьабулзавай къиметар акьван винизбур туш: са кило - 11 манатдай. Багьаз кьабулдай чкаяр авач. Килограмм 15-16 манатдай кьабулнайтIа, хъсан тир. Чи гъилиз къвезвай къазанжийриз килигна чна гьар вацра рабочийриз кьуд-вад агъзур манат мажиб гузва. Агрофирмадин кьилин агроном Садикьов Селима, бригадирар тир Магьмудов Камила, Сайдумов Мегьамедшафиди, уьзуьмлухрин арендаторар Тарикъулиев Тарика, Мегьамедов Нуралиди, Мегьамедов Даира, Назаралиев Жаруллагьа, Мигьралиев Мирзебега гьакъисагъвилелди зегьмет чIугвазва. ЦIи къуьл цайи 20 гектардай 40 тонн бегьер кIватI хъувуна. Зун майишатда авай юкъуз тракторди къарагъарна гьазурнавай чилел рабочийри тум патал цазвай келемрин штилар гьазурдай тIунар туькIуьрзавай.

Алай йисан 1-июлдиз “Дагъустандин энергосбытдин компания” ОАО-ди вичин сад лагьай юбилей къейдна - карханадин 5 йис тамам хьанва.И девирда компанияди атIай рекьикай ва алай йисан ругуд вацра тамамарай кIвалахрикай карханадин руководстводи саласа юкъуз “ДЭСК” ОАО-дин центральный офисда кьиле фейи пресс-конференциядал суьгьбетна. Мярекат ачухай Галип Галипова сифтени-сифте вири дагъустанвийриз пак Рамазан варз алукьун мубаракна. Гуьгъуьн¬лай ада компания гьикI арадал атанатIа ва алай вахтунда ада гьихьтин везифаяр тамамарзаватIа, гьадакай лагьана. “Россиядин ЕЭС” РАО цIийикIа туь¬кIуьр хъувунин сергьятра аваз ва “Даг¬энерго” ОАО-дин 2004-йисан 28-апрелдиз хьайи умуми собранидин Протоколдин бинедаллаз 2005-йисан 1-июлдилай “Да¬гъус¬тандин энергосбытдин компания” ОАО тешкилнай. Алай вахтунда “ДЭСК” ОАО “Кеферпатан Кавказдин электроэнергия пайдай регионрин уртах компания” ОАО-ди идара ийизвай общество я. Компанияди Дагъустан Республика электроэнергиядалди заминвилер аваз таъминарзава. Акционервилин обществодин асул кIвалах электроэнергия республикадилай къеце тир оптовый базардай маса къачуникай ва ам муьштерийриз маса гуникай ибарат я лагьайтIа жеда. 2008-йисан 1-июлдилай “ДЭСК” ОАО “Холдинг МРСК” ОАО-дин составдик ква. Г.Галипова хабар гайивал, муьштерийрихъ галаз рафтарвал компанияди маса къачунинни гунин икьраррин бинедаллаз ийизва. ИкI, 2010-йисан 1-январдин делилралди, “ДЭСК” ОАО-ди электроэнергиядалди таъминаруниз талукь икьрарар 434071 касдихъ ва 36892 карханадихъ галаз кутIуннава. “Алатай вад йисан вахтунда чна неинки чун тамам кархана тирди субутарна, гьакIни электроэнергиядалди таъминарунин хиле хъсан патахъай машгьурвални къазанмишнава”, -лугьузва карханадин руководителди.

“Маса гуз, чил шей туш” - и месэ¬ладиз талукь макъалаяр, метлеблу суьгьбетар, къиметлу теклифар “Лезги¬ газетда” са шумудра ганва. Виридак къа¬лабулух кутазвай месэла хьуниз ¬ки¬лигна адакай ийизвай веревирдерни пара я. Чил чи девлет, яшайишдин чешме я, лугьузва зегьметдин къадир чидай агъсакъалри. ЦIийи Къурушрин миллонер совхозда багъларни фермаяр, никIерни машинар авай, амма вири тергна, жемят гьич са куьникайни хьанач. Эгер пака Ставрополдай, Краснодардай, саратовдай, Ростовдай гъуьр, техил тахьай¬тIа, вуч жедатIа, эхир квелди куьтягь же¬датIа, садазни малум туш. Рагьметлу Сейфедин Къулиева гзаф зегьметар чIугуна, багълар кутурди, фермаяр эцигайди, механический мастерскояр кардик кутурди, йиф-югъ талгьана, вич кIвенкIве аваз же¬мятдив кIвалах ийиз турди хуьруьн вири жемятдиз ашкара я. Рагьметлу Диярханов Сабира 15000 тонндив агакьна ципицIар маса ганай. Алай вахтунда и ципицI¬рихъ вири хуьр хуьдай пул жедай. Гьайиф хьи, чи жемятдиз гъилевай лаш тIурар алаз акуна, са тахсирни квачиз ам кIвалахдилай элячIуниз мажбурна.

Чимивили гьикьван четинвилер арадиз гъизватIани, хуьрерин майишатра гатун кIвалахар акъвазарзавач. Сулейман-Стальский райондин “Ашагастальский” ЗАО бегьерлудаказ кIвалахза¬вай майишатрикай сад я. Адан кьилин хел къелемар гьасилун, багълар кутун я, гьа са вахтунда хуьруьн агьалияр патал “сарубугъда” къуьлни, мухни, нехвни цазва. Техилар лагьайтIа, хуьруьнвийриз паталай гъизвайбурулай ужуз акъваззава. Магьсулар цанвай чил паласа ятIани, гьар са гектардай 10-15 центнер къуьл саламатдиз кIватI хъийидай мумкинвал хьана. Комбайнерар тир Закерьяев Агъафендиди, Ярмегьамедов Разима йикъа 8-10 гектардай техилар гвена. Агьмедов Агьмеда магьсулдарвилин бригададиз регьбервал ийиз 16 йисалай виниз я. “Ашагастальский” ЗАО-дин шофер Гьажимурадов Ражидина техилар комбайнидилай харманрал вахтунда агакьарзава. “Алай вахтунда паталай гъизвай техилдин къимет базарра 6 манат я, чна рабочийриз ам 4 манатдай гузва”, - лугьузва кьилин агроном Абдурагьманов Абдурагьмана. Харманрал хкай техилар вахт-вахтунда рабочияр тир Абасов Шевкетани, Пирмегьамедов Сердера складдиз вахчузва. Майишатди къведай йис паталди техилар цадай никIерни гъиликди авунва. КIвалахзавай арендаторри ва рабочийри чпин мажибар техилдалди, я тахьайтIа пулуналди къачузва. 2009-2010-йисара тежрибалу пешекар Абдулфетягьов Абдулфетягьа - 30 гектарда емишрин къелемар кутуна. 25 гектарда “аро¬мат” хутарин, 5 гектарда маш¬машрин багъ кутунва. Ятар гунин, дарманар ягъунин вири кIвалахар вахт-вахтунда кьиле тухузва. Алай йисан эхирдай 5 гектарда пIинийрин, 15 гектарда вили хутарин цIийи багълар кутун планламишнава. И багълар кутазвай чилер, 20 йисалай виниз вахтунда хулар ремонт тавуна, цикай магьрум тир. Гила 3 километрдив агакьна цин хвалар ремонтнава, ятар гузва. Бригададин кIвалахар агудун патал Закерьяев Агъафендиди, Агъабалаев Уьсенбега намуслувилелди зегьмет чIугвазва.

И мукьвара журналист Гьабиб ДАВУДОВ Дагъустан Республикадин эцигунрин ва яшайишдин кIвалеринни коммунальный майишатдин министр А.АКАЕВАХЪ галаз гуьруьшмиш хьана. Абурун арада кьиле фейи суьгьбет чна куь фикирдизни теклифзава.  Гьуьрметлу Абакар Абдуллаевич, къе Дагъустан Республикадин эцигунардай комплекс гьихьтин гьалда аватIа, гьадакай суьгьбетна кIанзавай. - Лугьун лазим я хьи, алай макъамда республикадихъ эцигунрин дурумлудаказ вилик физвай база ава. Кьилди къачуртIа, эцигунардай комплексда кIвалахзавай¬бу¬рун кьадар 50 агъзур касдилай алатнава. Адахъ 3469 кархана ва организация ава. Абурукайни 3243 кархана эцигунринни монтаждин кIвалахрал, 226 кархана эцигунардай материалрин промышленностда кардик ква. Кьилди эцигунар бегьемарзавай карчийрин кьадар 985 касдив агакьнава. Эцигунрихъ галаз алакъалу хел Да¬гъус¬тан Республикада экономикадиз талукь кIвалахдин жуьрейрин арада, вичин метлебдал гьалтайла, пуд лагьай чкадал ала. Регионда, санлай къачурла, гьасилзавай продукциядин вири кьадардикай 17,4 процент эцигунрал гьалтзава. Республикадин территорияда капитальный объектар, иллаки электроэнергетикадин, транспортдин объектар, яшайишдин кIвалер, социальный, культурадин метлеб авай дараматар эцигунин еришар винизбур я. Эцигунра гъвечIи карчивили аквадай хьтин чка кьазва. ИкI, эцигунрин барадай конкуренция арадал гъанва, идани хел мадни вилик тухун патал къулай шартIар яратмишзава. Эхиримжи вахтара кьилдин хсусиятчийри эцигзавай кIвалерин кьадар хейлин артух, государстводин ва муниципальный яшайишдин кIва¬лер эцигунин кьадарар, талукь тирвал, аквадайвал тIи¬мил хьанва.  Республикада регион гъиле авай йисан сад лагьай паюна социальный, экономикадин жигьетдай вилик финин нетижаяр кьунва. И барадай Дагъустан Республикадин эцигунардай комплексдихъ алатнавай девирда хьанвай агалкьу¬нар авани? - Лагьана кIанда хьи, республикадин эцигунардай комплексда 13626,3 миллион манатдин кIвалахар тамамарна. Имни, алатай йисан талукь тир девирдив гекъигайла, 7,6 процентдин гзаф я. Чпин хсуси такьатралди эцигунрин пудратдин договоррин бинедаллаз кIвалахар тамамарзавай чIехи карханаяр тир “Чиркейгэсстрой” ОАО-ди, “Дагстройхолдинг” ООО-ди, “Дагэнергоремстрой” ОАО-ди, “Нарт” ООО-ди ва са жерге маса чIехи карханайри кIвалахдин еришар аквадайвал хкажнава. Республикадин территорияда зур йисан вахтунда 353,7 агъзур квадратный метрдин майдан авай яшайишдин кIвалер ишлемишиз вахкана, имни шазан талукь тир девирдив генъигайла 12,8 процентдин гзаф я. Кьилдин ксари 324,9 агъзур квадратный метрдин майдан авай яшайишдин кIвалер кардик кутуна. Идани ишлемишиз вахкай яшайишдин кIвалерин вири майданрин 91,8 процент тешкилзава. Гьахъ-гьисабдин девирда республикадин ше¬гьер¬ра, санлай къачурла, 28,8 агъзур квадратный метрдин майдан авай гзаф мертебайрин яшайишдин кIвалер, гьа гьисабдай Махачкъалада санлай къачурла, 13,8 агъзур квадратный метрдин майдан авай 3 кIвалер, Дербентда 12,9 агъзур квадратный метрдин майдан авай 4 кIвалер, Кьиблепатан Сухокумск шегьерда 2,1 агъзур квадратный метрдин майдан авай са кIвалер ишлемишиз вахкана. Гъиле авай йисан майдиз ишлемишиз вахкай, Кеферпатан Кавказда виридалайни чIехиди тир Спортдин надир дворец - им эцигунардайбуру, проектировщикри, гьа дарамат хкажунихъ галаз алакъалу вирибуру кьетIендаказ дамахзавай имарат я.  Малум тирвал, Дагъустан Республикада “Россиядин гражданриз - тIем акакьдай ва къулай яшайишдин кIвалер” милли проектдин дибдин рекьер туь¬кIуьрайди ва абур уьмуьрдиз кечирмишунин кIвалах алакъалу ийизвайди РД-дин эцигунрин ва яшайишдин кIвалеринни коммунальный майишатдин министерство я. Алатнавай девирда и рекьяй вуч ийиз алакьнава? - Милли проект уьмуьрдиз кечирмишунин сергьятра аваз, вири чешмейрай чара авунвай такьатрин гьисабдай гъилевай йисан сад лагьай паюна дагъустанвийрин 612 хизандивай (539 хизандивай - государстводин мажбурнамайрал асаслу яз; 73 хизандивай - ипотекадин кредитар ахъаюнин программадин бинедаллаз) чпин яшайишдин кIвалерин шартIар хъсанариз хьана. Идалайни гъейри, РД-дин республиканский бюджетдай ахъайзавай кредитрихъ организацийрай яшайишдин кIвалер маса къачун патал кьилдин категорийрин гражданри ахъайзавай субсидийрин та¬кьат¬рин гьисабдай 294 хизандив субсидийрин пулар агакьна. Бюджетдай ахъайнавай такьатрин ¬гьисабдай Каспийск шегьерда ва Тюбе поселокда жегьил¬ хизанар патал яшайишдин кIвалер эцигзава.

Чна хабар гайивал, алай йисан 29-майдиз Сулейман-Стальский райондиз Да¬гъус¬тан Республикадин Президент Мегьамедсалам Мегьамедов мугьман хьанай. Эхиримжи сеферда райондиз республикадин регьбер атай вахт гзафбурун рикIелни аламач жеди. Гьавиляй и югъ район, адан агьалияр патал лишанлудаз элкъвенай. Водоводдин бинедал чIехи митинг хьанай. Анал “Сулейман-Стальский район” муниципальный тешкилатдин кьилин везифаяр тамамарзавайди тир Ш.Мегьамедханова къейднай: “И водоводдин, райондиз лап герек ва важиблу са шумуд маса проектни гъиле кьур, абур уьмуьрдиз кечирмишай Имам Музамудинович Яралиеваз райондин агьалийрин патай кьилди чухсагъул лугьуз кIанзава. РД-дин Гьукуматдин куьмек галачиз водоводдин сифте пай куьтягьиз хьун мумкин тушир. Районда гьял тавунвай, кьетIен метлеб авай месэлаяр гзаф ама. Образованидин 68 дараматдикай 42 чкIи¬дай гьалда ава. Аялрин бахчайрихъ 20 процент виняй бицIекар кьабулдай мумкинвал авач. Хуьрер газдалди таъминарунин месэлани хциз акъвазнава. Республикадин инвестиционный программади чара ийизвай пулдин такьатар тIимил я. Халкь хъвадай, дигидай целди, цIийиз арадал къвезвай хуьрер, мягьлеяр эквералди таъминардай такьатарни акъакьзавач. Бязи хуьрериз хъфидай рекьерни къулайзавач. Чна къе РД-дин Президентдин, Гьукуматдин вилик чи райондин вири месэлаяр гьялунин шартI эцигзавач, анжах “Сардархуьр-Дар¬кIуш-Къазмаяр” водовод куьтягьун па¬тал куьмек гун тIа¬лабзава.

МУХБИРВАЛ - им датIана халкьдихъ галаз сих алакъада авай пара хуш ва гьа са вахтунда пара четин ва жавабдар кеспи я. Жуван рикIевай гаф, фикир виридаз ван жеривал лугьудай мумкинвал гузвайвиляй кIанда и пеше заз. Фикир гайила, и кеспи духтурвал (къелемдалди, гафуналди инсан сагъариз, адан лап хъсан ерияр хуьз, гьахъ-адалат арадал хкиз куьмекзава…), муаллимвал (адалай тафаватлу яз, мухбирдин таъсирдик халкьдин гегьенш къатар акатзава) хьтин “шагь” пешейриз пара мукьва я. Газет гужлу хьунин кьилин шартIарикай сад ам халкьди кхьининди, кIелунинди, яни тираждинди я. Са вахт авай чна гьарда кIвализ 4-5 жуьре газет-журнал кхьизвай. Гила абур багьа хьанва. Акьван кхьиз техжезмайла, тIебии я, инсанри гьарда вичиз талукьди, руьгьдин жигьетдай мукьвади хкязава. Жуван перем жуван бедендиз мукьва я лугьурвал, ихьтин шартIара чна, лезгийри, эвелимжи нубатда, хайи халкьдин тIвар алаз акъатзавай “Лезги газет” хкядайвал я. Артухлама, такIанбуруни хиве кьазвайвал, гаф авач, им гзаф терефрин хъсан газетни я. Гьар гьафтеда таза-таза малуматар гунихъ, халкьдин яшайишдин, экономикадин, политикадин, культурадин, чIалан ва маса важиблу месэлаяр къарагъарна веревирдунихъ галаз санал, ада чаз пешекаррин меслятралди сала-багъда кIвалахдайвал, мусурман диндиз дуьз къуллугъдайвал, аялриз лайихлу тербия гудайвал ва пара маса крар чирзава.

Эхиримжи йисара чи республикадин халкьдин дуланажагъдин шартIар пис жезва. И карди Президентдик ва агьалийрикни къалабулух кутазва. Президентди вичин Чарче республика авай гьал веревирдзава, теклифар, меслятар къалурзава. Зазни алай девирдикай жуван фикирар лугьуз кIанзава. Къенин чи хейлин чиновникар гьар сад са миллионер я. Абурухъ гьардахъ къелеяр хьтин кIвалер, туьквенар, пул къведай маса чкаяр ава. Идалайни гъейри, коррупциядин кьилни абурув гва. Виликдай икI тушир. Мукьвал-мукьвал райондай хуьрериз къуллугъчияр, гьакимар къведай, абур халкьдихъ галаз гуьруьшмиш жедай, собранияр ва я маса мярекатар тухудай, халкьдин игьтияжар, кIани-такIан чирдай, арза-ферзе чкадал гьялдай... Бес гила? Виликдай са гьафтедин, я тахьайтIа, цIуд йикъан вахтунда арза-ферзедиз килигдай, талукь тир жаваб хгудай, я чкадал атана месэла гьялдай. Телохранитель вуч лагьай гаф ятIани чидачир. Гила и гаф гъве-чIи аялдизни чизва. Чи “пачагьар” телохранитель галачиз саниз я финни ийизвач. Гьавиляй властдин кьиле авайбурунни кесиб халкьдин арада дагълар, дагьарар хьанва. Ихьтин девирда хатур-гьуьрмет, дуьзвал, гьахъвал, хъсан яшайиш жедани? Къе чиновникри къачузвай мажибриз килиг! Федеральный министрдин гьар вацран мажиб 250 агъзур манатдилай алатнава ва уьлкведа авай юкьван мажибдилай 12-14 сеферда алатнава. Гьа са вахтунда Европада министррин мажибар уьлкведин агьалийрин юкьван мажибдилай 4-5 сеферда гзаф я. (килиг “Лезги газет”, 2010-йисан 29-апрель, № 17). Зи рикIел ихьтин са вакъиа хквезва. Виликдай чна хуьре са шумуд гектарда картуфар цадай. Йисан эхирдай картуфар зегьметдин йикъарай гудай. Гьар са зегьметчидал 250-300 килограмм картуфар гьалтдай. А вахтунда колорадский пепе чаз чидайди тушир. Арандиз куьч хьайила, акуна картуфрин душманар... Абурухъ галаз дяве тухвана кIанзавай. Абур США-дай пайда хьайи гьашаратар тир. Гила террористар ва цIуд¬ралди чаз кьецI гузвай маса инсанар гьинай атана? Абур виликдай авай ксар тушир эхир. ЦIийи властди, вагьши капитализмди, чиновникри - тарашчийри арадал гъана. Эгер лежбердиз пепеяр къирмишдай дарман чизвайтIа, чиновникриз, гьукумдиз террористрикай гьикI азад жедатIа чизвач.

Виридалайни четин кар ахмакь гъавурда тун, чIуру кас дуьз рекьел хкун я лугьуда. ИкI ятIани, чпин вири уьмуьр гьа и четин, амма герек тир важиблу кардиз бахшнавай инсанарни чи арайра авачиз туш. Осман Идаятович КЪАГЬРИМАНОВ гьа ихьтинбурукай сад я. Осман 1935-йисан 12-августдиз Ахцегь райондин Кьакарин хуьре къуллугъчидин хизанда дидедиз хьана. Адазни, гзаф маса аялриз хьиз, дяведин йисарин четинвилер тIимил акунач. Ада Кьа¬карин 7 йисан мектебдин сиф¬те¬гьан классра кIелзавай. Бухгалтер тир буба герек атай гагь са хуьруьз, гагь маса рай¬ондиз¬ рекье твазвай. Гьавиляй хизандихъ галаз санал Османни гьанриз физвай. 1945-йисалай О.Къагьриманов Махачкъалада яшамиш жезва ва 18-нумрадин, ахпа 1-нумрадин мектебра кIелунар давамарзава. Меркездин 1-нумрадин школа аялриз чирвилер гунин рекьяй амайбурулай гьамиша кIвенкIве авай. Сифтедай хуьруьн гададиз шегьердин ихьтин школада кIелун регьят тушир: а чIавуз адаз урус чIал гьеле хъсандиз чиз¬вачир. Ам¬ма къастунал кIеви¬вили викIегь дагъви гададиз и нукьсандал гъалиб жез куьмекна. Адан чирвилер йисалай-суз артух жезва, гьа са вахтунда тешкилатчивилин ериярни акатзава. Ам классдин староставиле, пионеррин дружинадин председателвиле, комсомолдин комитетдин членвиле хкягъун дуьшуьшдин кар тушир. Школа акьалтIарай жегьил Грозныйдин нефтяной институтдиз гьахьна. Диплом къачур пешекар 1960-йисуз Башкирия АССР-дин Ишимбаево шегьердин нафт гьялдай заводдиз рекье туна. Ина ада 4 йисуз кIвалахна. И карханада (вични экспериментар тухузвай чкада) зегьмет чIугур йисар Осман Идаятович, пешекар, тешкилатчи, виликди финиз куьмекайбур хьана. Ина ам партиядин жергейризни кьабулна. КПСС-дин шегьердин комитетдин тапшуругъдалди, заводдани кIвалахиз, нефтяной техникумдин нянин курсара тарсар гана. Ибур четин, гьа са вахтунда шадвал кутадай йисарни тир: Османан хизанда сифте велед-хва хьана¬. Чи ватандаш ремонтардай къуллугъдин кьиле акъвазнавай цехда, нафт гьялиз, бензин, керосин, лигроин ва мазут арадал гъизвай. Мазут мадни гьял хъийизвай, яни адакай маса кьезил шейэр хкудзавай. И кар еке чимивиле ва давленидикди кьиле физвай ва вири тадаракри умудлудаказ кIвалахун истемишзавай. И важиблу везифаярни Къагьриманов кьиле авай къуллугъдин хиве авай. Къейдна кIанда хьи, пешекардиз тадаракри икI кIва¬лахун таъминарун патал вичин къуватрин гьайиф къвезвачир. Пешекарвилин рекьяй хъсан гьазурлухвили, инженердин дерин чирвилери Осман Къагьримановаз тадаракар ишлемишунин хъсан жуьреяр теклифдай мумкинвал гузвай. ИкI, и заводда кIвалахзавай йисара ада гайи рационализаторвилин гзаф теклифар производстводиз кечирмишна, абуру тайин тир менфятни гана. Заводдин кьиле авайбуру инженердин гьакъисагъ зегьмет жуьреба-жуьре наградайралди къейдна.

Дуьнья къарсурай еке мусибат хьайи 2000-йисан 12-август. Цин кIаникай фидай “Курск” тIвар алай атомный гими Баренцан гьуьле батмиш хьунин нетижада телеф хьайи 118 касдикай ибарат экипаждин арада пуд кас чи ватанэгьлияр - конструкторвилин бюродин начальник Мамед Гьажиев, адан куьмекчи старший лейтенант Арнольд Борисов ва старший мичман Абдул-Къадир Эльдаров авай. А мусибатдин йикъарилай инихъ 10 йис алатнава, амма багърийрин ри¬кIерал хьанвай хирер вири крарал гъалиб жедай Вахтунивайни сагъар хъийиз жезвач. Къе вичикай а дердисервилерин йикъарин шагьид хьайи Гьажиев Мамедан вах Айисат ГЬАЖИЕВАДИХЪ галаз “Лезги газетдин” махсус корреспондент Зарема ИСМАИЛОВАДИ суьгьбетзава. Айисат Исмаиловна, чи халкьдихъ “Стха вахан жигер я…” лугьудай мисал ава. Квев и чIулав хабар мус ва гьикI агакьнай? - Халкьдин мисалда дуьз лугьузва. Анжах адахъ муькуь пайни ава эхир: “Стха вахан жигер я, вах стхадин бигер я”. Мамед чи кьуд ваханни жигер тир. Чна гьич садрани, гьич санални уьмуьрда чакай стхадиз бигер жедай хьтин крар авурди туш. Авайвал лагьайтIа, са тIимил кьван геж чи хизандиз и къайи хабардикай багъри “Лезги газетдин” чинриз сифте малуматар акъа¬тайла чир хьанай. Газет чи халкьдин трибуна я кьван. Журна¬лист К. Казимова газетдин чинриз гегьенш, рикIиз таъсирдай ма¬те¬риалар гзаф акъудна, чаз теселли гана, гъам-хажалат санал пайна. Куьн чIехи стха Агьмедни галаз Мамедан гьарайдиз, гьич тахьайтIа, адан мейит кьванни ватандиз хкида лагьана, кеферпатаз фенай. Четинвилер гзаф акьалтнайни? - Кьасухдай хьиз, Махачкъаладин аэропортуна, рикI чIулав яз, зунни стха Агьмед геж жезвай самолетдал вил алаз, ам гуьзлемишиз амукьнай. Чав гвай сумка ахтармишзавайбур, чун физвай сефердикай хабар хьайила, багъишламиша лугьуниз мажбур хьанай. Йифен геж вахтунда Москвадиз агакьай чун ина, 100 километр мензил атIана, Подмосковьедай атанвай ими Агъаризадин хва Замира къаршиламишна. Пакамахъ фад чун пулсуздаказ Мурманск шегьердиз лув гузвай самолетда акьахна, кьве сятни зуралай уьлкведин кеферпатан порт-шегьердин аэропортуна ацукьна. Ина лагьайтIа, мусибатдин ясдик физвайбур военный автобусри гуьзлемишзавай. ТIе¬биатдиз зул мукьва жезвай и йикъара кеферпатан вири мезреяр къизилламиш хьана аквазвай. Анжах ясдик физ тади квайбурун рикIер чIулав булутри кьунвай. Шехьдай кьван, лугьудайвал, зи вилерал къабар хьанвай. Зал алай гьал акур духтурри, иллаки духтур Юради, иви авахьзавай зи вилер са гьихьтин ятIани лазердин нурарин куьмекдалди са куьруь вахтунда сагъар хъувуна. Лугьузва хьи, квел Мурманск шегьерда кIвалахзавай чи ватанэгьлиярни дуьшуьш хьана. - Чун автобусдай бедбахтвилин дуьшуьш хьайи Видяевода эвичIайла, гьава авайдалайни серин жез башламишна. Са герендилай къати марфни акатна. Анжах а марфадилайни чи вилерин накъвар гужлу тир. Чахъ элкъвена, чи къайгъуда авай ксари лугьуда хьи, эгер и патара квез та¬ниш-билиш кас аватIа, квевай абурун патав фейитIа жеда. Авач¬¬тIа, “Свирь” тIвар алай гими куьн вири кьабулиз гьазур я. Ана квез къулай жеда. Я Сад Аллагь! Инал кIватI хьанвай инсанрин арадай садлагьана са жегьил гадади лезги чIалал гьарайзавай сес акъатна: “Дагъустандай атанвай Гьажиевриз яшамиш жедай ва ксудай чка ава!” Чун патав атана, кьуд гадади къужахламишна. Чпин тIварарни лагьана: Герей, Акиф, Сократ гъепцегьвияр, Мухтар - кучунви.

Якъин тирвал, 20 йисуз кьван куьне КПСС-дин обкомда кIвалахна. Политический ва тешкиллувилин кIвалахдал маш¬гъул тир чIавуз куьне журналистикадихъ галаз алакъаяр атIана¬ни? - 8 йисан вахтунда илимдин ва учебный заведенийрин отделда сифтедай зам, гуьгъуьнлайни заведующий яз за тухвай кIвалахди тайин тир нетижаярни арадал гъана: СССР-дин илимрин академиядин Дагъустандин филиалдин ИИЯЛ-диз “Знак Почета” орден га¬на, Даггосуниверситетни Дагмединститут Халкьарин дуствилин орденриз лайихлу хьана, Да¬гъус¬тандин хуьруьн майишатдин институт Вирироссиядин соцсоревнованида кIвенкIвечи дережайрал экъечIна, ДГПИ-ди Россияда сад лагьай чка кьуна. ДАССР-дин просвещенидин министерстводи ва профтехобразованидин управленидини виле акьа¬дай хьтин агалкьунар къазанмишна. 1963-1975-йисара КПСС-дин обкомдин пропагандадинни агитациядин отделда кIвалахзавай чIавуз чна пуд касди: зани обкомдин отделдин заведующий М.Р.Вагьабова ва адан заместитель М.М.Мегьамедова 1970-йисан 14-майдиз Дагъустанда хьайи залзаладиз ва адан чIуру нетижаяр арадай акъудуниз талукьарнавай 6 ктаб, гьа гьисабдай яз, ингилис ва араб чIаларал “Дуствилин эпицентр” брошюраяр, Москвадин “Советская Россия” издательствода “ТIебиатдин завал ва инсанар” ктаб, гьакIни хайи республикада “Дагъустан: 1970-йисан 14-май” ктаб, гьакIни тIебиат¬дин бедбахтвили авунвай хирер сагъар хъувуниз талукь яз шикиларни галаз гьазурнавай “Халкьдин кьегьалвал” ктаб акъудна. И ктабрилай гъейри, зани М.В.Вагьабова “Ленин ва Да¬гъус¬тан” тIвар ганвай документринни материалрин кIватIални гьазурна. Заз “ДАССР-дин илимрин лайихлу деятель” лагьай гьуьр¬метдин тIвар гудайла, аквар гьаларай, гьа и карни фикирда кьуна. Аспирантурада кIелзавай ва КПСС-дин обкомда кIвалахзавай чIавуз за “Дагъустандин правда” газетдихъ, “Чи Дагъустан” журналдихъ ва республикадин маса изданийрихъ галаз санал кIвала¬хун давамарна. Гьеле 1961-йисан 3-сентябрдиз “Дагъустандин правда” газетдиз “Сад лагьай дагъ¬ви дишегьли- киноактриса” тIвар ганвай зи макъала акъатна. Ам Сафият Аскаровадин яратмишунриз талукьарнавайди тир. 1968-йисан 17-октябрдиз республикадин “Коммунист” газетди “Малум тушир 76 шикил” тIвар ганвай зи чIехи макъала чапна. И материал “Правда” газетдин корреспондент Павел Макрушенкоди янавай СтIал Сулейманан шикилриз талукьди тир.

9-августдиз Ставропольский крайдин Пятигорск шегьерда Вирикавказдин жегьилрин образовательный Сад лагьай “Машук-2010” тIвар алай лагерь шад гьалара ачухна. Ам кьве сменада кьиле тухуда: сад лагьайди 2010-йисан 8-17-августалди, кьвед ла¬гьай смена - 18-27 августдалди. И мярекатда Ставропольский крайдай, Карачаево-Черкесия, Чечен, Дагъустан, Ингушетия, Кабардино-Балкария республикайрай, гьакIни Абхазиядай, Кьиблепатан Осе¬тия¬дай 18 йисалай 30-йисав агакьна яшара¬ авай виридалайни активный, кьетIен бажарагъ авай жегьилар кIватI жеда. Ам “Се¬лигер-2010” хьтин жегьилрин бажарагъ раиждай ва¬жиблу серенжемдиз элкъведа. Лагерди Ке¬ферпатан Кавказдай тир политикадал, экономикадал, цIийивилер арадал гъунал, искусстводин, техникадин ва маса хилерин яратмишунрал фикир желбзавай агъзур¬рал¬ди жегьилар чеб-чпихъ галаз танишарда. Лагердин везифайрик гьар са касдивай вичин командани галаз чпин бажарагъ къалуриз, са фикирдал алай ксар кIватIиз, обществодин ва гьукуматдин патай куьмек жагъуриз, маса халкьарин, динрин, регионрин векилрихъ галаз сих алакъаяр хуьз жедай мумкинвилер ачухдай майданар тешкилун акатзава. “Машук-2010” лагерди, гьакIни вири Кеферпатан Кавказдай тир иштиракчийри са яшарин жегьилриз сад-садахъ галаз таниш жедай, чпин чирвилер раиждай надир мумкинвилерни гуда. Лагердин образовательный программадин сергьятра аваз жегьилри ина чпин хсуси проектрин винел кIвалах ийиз, нетижалу коммуникацийрин методикаяр, гзаф маса хилерани цIийивилер арадал гъиз чирда. Образованидин программадик¬ Кеферпатан Кавказ гележегда вилик финин кардиз талукь политикадин, экономикадин, социальный ва маса хилерай жуьреба-жуьре месэлайрай лекцияр кIе¬лун кутунни важиблу кар я.

РД-дин Гьукуматдин Председатель Мегьамед Абдулаева республикада цIаяр кьуникай хуьнин кIвалах авай гьалдиз, гьакIни Унцукул район социальный, экономикадин жигьетдай вилик тухуниз талукь месэлайрай совещание тухвана. РД-дин Президентдин пресс-къуллугъди хабар гузвайвал, ана РД-дин Гьукуматдин Председателдин Сад лагьай заместитель Низами Къазиева, РД-дин Гьукуматдин Председателдин заместителар тир Мухтар Межидова ва Мурат Шихсаидова, республикадин министерствойринни ведомствойрин руководителри, федеральный органрин Дагъустан Республикада авай территориальный къурулушрин векилри иштиракна. Сад лагьай месэладай Россиядин МЧС-дин РД-да авай ГУ-дин начальникдин заместитель Юсуп Супьянова малумат гана. Кьилди къачуртIа, ада къейд авурвал цIинин йисакай алатнавай девирда Дагъустан Республикада цIаяр кьунин 533 дуьшуьш арадал атана, нетижада 20 кас телеф хьана. Абурукайни 4 кас аялар я, хирер-кьацIар хьайи ксарин кьадар 20 касдив агакьна. ЦIаяр кьунин нетижада 58 миллионни 512 агъзур манатдин зиянар хьана. ЦIаяр кьунин асул себебрик электротадаракар ишлемишунин къайдаяр чIурун, цIухъ галаз мукъаятсуздаказ эгечIун, пичер ишлемишунин къайдаяр чIурун, кьасухдай цIаяр ягъун акатзава. Махачкъала, Каспийск, Хасавюрт, Избербаш, Дагъустандин Огни шегьерра, Ботлих, Дербент, Къизилюрт, Мегьарамдхуьруьн, Ногъай, Хунзах, ЦIунти районра цIаяр кьунин дуьшуьшар, алатай йисан талукь девирдив гекъигайла, гзаф хьуниз рехъ гана.

- Алатай гьафтеда ДГИНХ-дин жегьилрин крарин рекьяй комитетдин (КДМ) активистар Кьиблепатан Дагъустанда мугьманвиле хьана. Абур тарихдин, туриствилин ва диндин тIвар-ван авай надир, тамашуниз лайихлу чкайриз фена, - хабар гузва вуздин жегьилрин крарин рекьяй комитетдин председатель Гьамид Мегьамедова. КДМ-дин активистар Махачкъаладай сифте Табасаран райондин Хучни хуьруьз ре¬кье гьатна. Ана абур Хучнидин машгьур¬ чар¬чар авахьзавай чкадал фена. Йикъан нисинилай къулухъ сиягьатчийрин дестеди¬ Дербент шегьердин “Нарын-къаладиз” тамашун кьетIна. Делегация ДГТУ-дин студентка, дер¬бентэгьли Фатима Самедовади къаршиламишна ва къеледа къе¬къве¬на, къеледин тарихдихъ танишарна, адан фикир желбдай вири чкайриз тамашна, шикилар яна. Гьа и йикъан нянихъ студентар До¬къуз¬пара райондин Мискискарин хуьруьз фе¬на. Десте общественный “Эренлар” фондунин председатель Алихан Рзаева вичин утагъда кьабулна. Ада студентриз пак Шалбуз дагъдин тарихдикай, дагъдиз гьар юкъуз къвезвай 1000-дав агакьна зияратчияр патал тешкилзавай шартIарикай суьгьбет авуна, дагъдиз къвезвай зияратчийри кьиле тухун лазим тир диндин къанунрихъ галаз танишарна. Пакамахъ фад сиягьатдин вири иштиракчияр дагъдиз 4480 метр кьакьанда, дагъдин кукI¬ва авай пак вирел рекье гьатна.

Малум тирвал, 5-августдин нянихъ Ахвах райондин Анчих хуьре цIай кьунин нетижада 70-дав агакьна кIвалер кана. 9-августдиз Дагъустан Республикадин Президент Мегьамед-салам Мегьамедова Россиядин МЧС-дин территорийриз федеральный куьмек гудай Управленидин начальник Хамзат Беговахъ галаз гуь¬руьш¬мишвал кьиле тухвана. РД-дин Президентдин пресс-къуллугъди хабар гузвайвал, ана РД-дин Президентдин ва Гьукуматдин Администрациядин руководитель Гьасан Идрисова, РД-дин Гьукуматдин Председателдин заместитель Ризван Газимегьамедова, РФ-дин МЧС-дин РД-да авай ГУ-дин начальник Нариман Къазимегьамедова, “ГО-дин ва ЧС-дин центр” ГУ-дин начальник Тажидин Батырбиева иштиракна. Гуьруьшдин вахтунда Ахвах райондин Анчих хуьре цIаяр кьунин чIуру нетижаяр арадай акъудунин месэлаяр веревирдна. РД-дин Президентди вич 5-июлдин нянихъ геж Россиядин Федерациядин Президент Дмитрий Медведевахъ галаз телефондай рахайдакай хабардарна. Телефондай суьгьбетдай чIавуз Д.Медведева цIаяр кьунин нетижада зиянар хьайи Анчих хуьруьн агьалийриз лазим тир куьмекар гудайдахъ инанмишарна.

9-августдиз РД-дин Президент, терроризмдиз акси комиссиядин председатель Мегьамедсалам Мегьамедован регьбервилик кваз Дагъустан Республикадин терроризмдиз акси комиссиядин ва оперативный штабдин саналди тир заседание хьана. Адан кIвалахда РД-дин Халкьдин Собранидин Председатель Мегьамед-Султан Мегьамедова, РД-дин Гьукуматдин Председатель Мегьамед Абдулаева, РД-дин Президентдин ва Гьукуматдин Администрациядин Руководитель Гьасан Идрисова, РД-дин Гьукуматдин Председателдин Сад лагьай заместитель Ризван Къурбанова, РФ-дин терроризмдиз акси Милли комитетдин аппаратдин Руководителдин заместитель Олег Жидова иштиракна. Заседанидал гидроэнергетикадин объ¬ектар террориствилин гьерекатрикай хуьн авай гьалдин ва абур хуьнин дережа хкажунихъ элкъуьрнавай алава серенжемрин гьакъиндай месэладиз килигна ва Дагъустан Республикада 2010-йи¬сан 2-паюна тер¬роризмдиз акси комиссияди тухудай кIва¬лахдин план тестикьарна¬. Заседание ачухай РД-дин Президентди¬ къейд авурвал, ам республикада хатасузвал таъминарунин месэлайриз талу¬кьар¬нава: - Къе чун чи республика, санлай, Кеферпатан Кавказ патал виридалайни важиблу месэладикай - хатасузвал таъминаруникай рахазва. Гьалар гьелелиг муракаббур яз ама. Террориствилин гьерекатрин кьадар артух хьуни секинсузвал кутазва. Йисан сифте кьилерилай экстремистрин тахсиркарвилин гьерекатар себеб яз хасаратвал хьайи ксарин кьадар 250-далай алатнава. Къанунсуз, яракьлу тешкилатри активвал къалурзавай чкайрин кьадар артух хьанва. Хиве кьун лазим я хьи, чи жавабдин гьерекатри, къуватдихъ галаз алакъалу къурулушдин гьерекатри чна гуьзлемишзавай хьтин менфят гузвач. И кардин патахъай куь шагьидвалзава лагьайтIа, чинеба гьерекатар кьиле тухузвай бандитрин тешкилатрин активвал хкаж хьанвай шартIара терроризмдиз акси яз агалкьунралди кьиле тухвай серенжемрин, терг авур ва кьур боевикрин кьадар, алатай йисан талукь тир девирдив гекъигайла, тIимил хьанва. Чна саналди тир чалишмишвилералди гьалар къайдада хтун лазим я. И мурадралди серенжемрин тамам са комплекс гьазурзава. Кьилди къачуртIа, республикадин территорияда и кIвалах¬дин менфятлувал хкажун патал авай къуватрин кьадар артухарзава ва абур лазим тирвал такьатралдини таъминарзава. Чна террористриз ва экстремистриз аксивал авунин месэлайрал машгъул жедай махсус къурулуш, подразделение тешкилунин теклиф гуда. Чна умуд кутазвайвал, центральный властри а теклифдин тереф хуьда. Алай макъамда РД-дин Гьукуматда и серенжемриз къуват гудай махсус фонд тешкилунин кIвалах тухузва. Фонд къанун-къайда хуьдай къурулушрин работникриз ва абурун хизанриз пулдин ва яшайишдин жигьетдай куьмек гунин мурадралди тешкилзавайди я. Терроризмдиз акси кIвалах¬дал чи республикадин хейлин карханаярни желбда. Идани, чна умуд кутазвайвал, хъсан нетижаяр гуда.