Алай вахтунда чи жегьил спортсменри гьевес хкаждай агалкьунар къазанмишзава. Амма абур тек са къенин агалкьунрал рази хьана акъваззавач. И карда гьакI чпи спортшколайра кIвалахзавай тренеррин ва анрин регьберрин зегьметди еке чка кьазва.   Фиригърин ДЮСШ арадиз атана гьеле пуд йисни хьанвач, амма адан кIвалах гзаф йисарин тежриба авай школайрин агалкьунриз ухшар я. И кардални директор Сефиханов Эмир Сейфуллагьовича ва хуьруьнвийри гьахълудаказ дамахни ийизва. Лагьана кIанда, гьич са агалкьунни цавай атана и коллективдин сиве гьатнач. Жегьил спортсменриз жезмай кьван къулай шартIар яратмишун патал коллективдин зегьмет екеди хьана ва школадин директордини вичелай алакьдай пулдин такьатар тIимил харжнач. И карда спортшколадиз райондин администрациядин кьил Камил Агъабаевич Мустафаева ва республикадин спортдинни физический культурадин министерстводи еке куьмекар гана ва исятдани гузва. Им, гьелбетда, неинки школадин руководстводин, гьакI жегьил спортсменрин руьгь хкаждай карни я. Гьавиляй абурун кIвалах гуьгьуьлар шадардайдини жезва. Месела, алатай кьуд вацран вахтунда жегьил спортсменри Махачкъалада, Армавирда, Дербентда, Къизлярда, Чинарда, ДаркIушрал дзюдодай, самбодай ва армспортдай ЮФО-дин ва республикадин дережа авай акъажунра иштиракна. Кьилди къачуртIа, республикадин кIвенкIвечивал патал кьиле фейи акъажунра Алдерханов Салмана самбодай пуд лагьай чка кьуна ва адал ЮФО-дин бягьсера иштиракун ихтибарна. Армспортдайни нетижаяр шадардайбур хьанва. Гьа и школадин жегьил спортсмен Исмаилов Замир Дербент шегьердин кIвенкIвечивал патал кьиле тухвай акъажунра кьвед лагьай чкадиз, республикадин бягьсера пуд лагьай чкадиз лайихлу хьана. Имни акI лагьай гаф я хьи, Замира апрелдин вацра Россиядин кIвенкIвечивал патал кьиле фидай акъажунра иштиракда.

  И йикъара “Культурный миссия. Санкт-Петербург-Венеция” проектдин сергьятра аваз Венецияда Дагъустандин кьуьлерин Государстводин академический лайихлу ансамбль “Лезгинкадин” концертар къалурзава, хабар гузва Дагъустандин культурадин министерстводин пресс-къуллугъди. “Культурный миссия. Санкт-Перербург” проект “Венеция-Россия” Ассоциацияди, Санкт-Петербургдин гьукуматди ва Венециядин мэрияди РФ-дин МИД-ди тереф хуьналди “Шегьерар-амадагар” программадин сергьятра аваз кьиле тухузвайди я. И мярекат тухуник кьил кутунвайди Россиядин Президентдин уьмуьрдин юлдаш Светлана Медведева кьиле авай яшайишдинни культурадин Фонд я. Адет хьанвайвал, Россиядин артистрин концертар, выставкаяр ва музыкадин вечерар февралдиз кьиле тухузва.

  Дагъустандин государстводин педагогвилин университетдин рушарин команда волейболдай республикадин чемпион жез са шумуд йис я. Шад жедай кар ам я хьи, и гъалибвилерик чи лезги рушарини чпин пай кутазва. Абурукай экзаменар вахкана диде-бубадин патав Мегьарамдхуьруьз хтанвай студентка Фарида Къадашевахъ галаз, суьгьбет кьиле фена.   Фарида, вуна хъсан къиметралди кIелзавайди заз чизва. Гьа са вахтунда вахъ спортдин рекьени кутугай агалкьунар жезва. Хиве яхъ, вун патал сад лагьай чкадал вуч ала, институт алани, тахьайтIа - волейбол? - Ана чуьнуьхдай затI авач. Алай вахтунда волейбол галачир югъ завай фикирдиз гъиз жедач. Муькуь патахъай, гьикьван волейболдал рикI хьайитIани, гьикьван тупуни вичихъ ялайтIани, чирвилер галачиз къе яшамиш тежедайдан гъавурда зун хъсандиз ава. Жув авай управленидин факультетдин муаллимарни кIевивалдайбур я, гьавиляй ктаб гъиляй анжах волейбол къугъвадайла ахъайзава.

Гьакъикъатдани, муьгьуьббатди инсандин уьмуьрда кьетIен чка кьазва. Чи республикадин меркезда Пак Валентинан югъ студентри, гьакI школайра кIелзавай гадайрини рушари иллаки гурлудаказ къейдзава. РикIиз хуш жедай кар я, и юкъуз шегьердин паркара, куьчейра, ял ядай чкайра жегьилар гзаф аквада. И юкъуз зани меркездин вузра кIелзавай кьве студенткадихъ галаз Пак Валентинан суварикай суьгьбетарна. - Эвелни-эвел заз квез и сувар тебрикиз кIанзава. КIанивал, ашкъидин михьи гьиссер гьар са инсандин бейнида ава. Куьн паталди муьгьуьббат, ашкъи вуч я? Эсли: (тIимил кьван регъуьвал кваз) Зун паталди муьгьуьббат гьуьрметдинни дуствилин, кIанивилинни гъавурда акьунин гьиссерив ацIанвай са багъ я. Муьгьуьббат зи фикирдалди, Аллагьди гузвай ядигар я, гьаниз килигна ам лап багьа савкьат яз хуьнни авун лазим я. Амина: Зун Эслидихъ галаз рази я. Муьгьуьббат кьве касди арадал гъизвай кIанивилин са рикI я. Эхь, рикI я. Ада инсандиз уьмуьрда виридалайни хуш, гуьрчег, багьа легьзеяр багъишзава. - Алай аямдин жегьилрин муьгьуьббатдикай рахайтIа...

  Алай вахтунда Канададин Ванкувер шегьерда ХъуьтIуьн Олимпиададин XXI къугъунар кьиле физва.   13-февралдиз Олимпиададин къугъунар ачухуниз талукьарнавай шад мярекат кьиле фена. Ам спортдин тарихда сифте сефер яз къав алай, виче 60 агъзурдалай гзаф инсанар гьакьзавай зурба дараматда кьиле фена. И мярекат лап гуьрчегдаказ ва итижлудаказ кьиле тухуник 4 агъзурдалай гзаф инсанри, гьакI 160 пешекарди чпин пай кутуна. Атлетрин парадда адет хьанвайвал, сад лагьайбур яз милли пайдах гваз Грециядин спортсменар экъечIна. Гуьгъуьнал - алфавитдин къайдада амай уьлквейрин хкянавай командаяр алай. Россиядин хкянавай командадин пайдах хоккейдай хкянавай командадин капитан Алексей Морозовав гвай. Парад акьалтIарайбур Олимпиададин сагьибар - канадвияр тир. Къейд авун герек я хьи, алеррал алаз фидайди тир Нодар Кумаритишвили бедбахтвилин дуьшуьшдик телеф хьун себеб яз, Гуржистандин хкянавай командадин делегация чIулав шарфар ва чIулав сирихар алаз экъечIна. Лап гуьрчегдаказ туькIуьрнавай мярекат куьтягь хьайила, кIватI хьанвайбурун вилик Олимпиададин тешкиллувилин комитетдин кьил Джон Фурлон ва Международный Олимпийский комитетдин кьил Жак Рогге рахана. Канададин генерал-губернатор Мишель Жана ХъуьтIуьн Олимпиададин XXI къугъунар ачухнавайди малумарна. Майдандал пайдах хкажна, Олимпиададин гимн яна. Виридалайни итижлу легьзе Олимпиададин цIай куькIуьруниз талукьди хьана.

 Мегьарамдхуьруьн райондин Кркарин хуьряй тир Феталидин руш Мигьралиева Туьтуьхалумакай чи газетда инлай виликни са шумудра кхьейди я. Кар анал ала хьи, ахьтин гьуьрмет ада газетдиз вичин вафалувилелди, ам кхьин ва кIелун патал чIугвазвай зегьметдалди къазанмишнава. Маса себеб ада чаз Кьиблепатан Сухокумскда яшамиш жезвай зурба камалэгьли, чIалан устад, “рикIе вилер авай” аяндар Тагьирова Жирият диде ачухунихъ, адаз мукьва авунихъ галаз алакъалу я. Кьисметди вичивай вилер къакъуднавай, амма рикIе еке илгьам авай дидедин дафтарар, вири кхьиз, чав агакьарзавайди Туьтуьхалум Феталиевна тушни бес! Чи газетар Жирият дидедив агакьарзавайдини, гьар са цIар адаз кIелзавайдини Туьтуьхалум - гьа чи Ханум я! “Лезги газетдин” редакциядин коллективди адаз гьакI Халум ваъ, руш Халум, вах Халум лугьузва. Ам вич чи редакциядиз атун хуш межлисдиз элкъведа. Вичи лагьайтIа, Кьиблепатан Сухокумскда, Тарумовкада, Къизлярдани (районра) “Лезги газет” кхьин тешкилзава, кIелзавайбур адав агудзава. И кар алай аямда гьикьван четин месэладиз элкъвенватIа, чун шагьидар я. Туьтуьхалумазни регьятзавайди туш. Адан далудихъ ана галай я дагъ хьтин итим, я маса чIехи багърияр авач. Кьисметди итим къакъудна, амма вичин къалин хизандиз (3 хвани 3 руш, гила сусар, езнеяр, хтуларни) бубавални ийизва, дидевални, бадевални... Им и касдин кьегьалвал тушни!

  Дугъриданни, им гьакъикъат я. Аялрин сивяй сифте яз акъатзавай гаф диде я. Дидейрикай писателри романар кхьизва, шаирри дидейриз бахшнавай шииррин кьадар гзаф я. Дидейри чаз уьмуьр гузва, чун хуьзва, хизандиз, Ватандиз вафалу веледар тербияламишзава. Ватандин ЧIехи дяведин ва адалай гуьгъуьнин четин йисара, гьакI алай вахтундани, вири четинвилериз таб гана, чпин веледар шегьредал акъудай ва акъудзавай дидеяр чи арайра тIимил авач. Къенин зи суьгьбетни гьа ихьтин баркалладин таж кьилеллай хизандикай, хизандин, ватандин вилик уьзягъ дидейрикай садакай я.   А латай асирдин 50-йисара Докъузпара раойндин Каракуьре хуьряй Зиятханов Насретдин Зиятхановичан хизан, къуллугъар себеб яз, Мегьарамдхуьруьн райондиз, анайни - Рутулиз ва 1965-йисуз Къаякент райондиз акъатнай. И район арадал атуник ва вилик тухуник дагъвидин лайихлу пай ква. Ана Насретдин Зиятханович кьве йисалай виниз вахтунда халкьдин депутатрин райсоветдин исполкомдин кьиле хьана. Адан тешкилатчивилин ва регьбервилин гьунар себеб яз Къаякент райондин тIвар кIвенкIве авайбурун жергедиз акъатна. Гьайиф хьи, рикIе еке мурадар амаз ва чагъиндаваз (49 йисан яшда аваз) хизандин кьил Насретдин 1978-йисан сентябрдиз телеф хьана. Адан уьмуьрдин юлдаш Туьквезбан Бубахваевна 9 аял галаз, багърийривай яргъа - ЦIийи Къаякентда текдиз амукьна. Яшар бегьем тахьанвай, уьмуьрда чпин чка кьун тавунвай аялар, цIай хьтин хизан дагъви дишегьлиди арадиз акъудна. Уьмуьрдин вири четинвилериз таб гана, кьегьалар яз тербияламишна. И хизан Мегьарамдхуьре, Рутулани гьуьрметдалди рикIел хкизва. Къаякентвийриз ам иллаки сейли я.

  I Петрдин буйругъдалди Сенатди 1724-йисан 8-февралдиз акъудай Указдалди Россияда илимрин Академия тешкилнай. 1925-йисуз ам СССР-дин, 1991-йисуз Россиядин илимрин Академиядиз элкъуьрнай. Россиядин Федерациядин Президентди 1999-йисан 7-июндиз акъудай Указдалди и югъ Россиядин алимрин сувар яз тестикьарнай. ИкI, уьлкведа Россиядин илимрин Академиядин 275-йисан лишанлу юбилей къейднай. И йикъара Дагъустандин халкьдин майишатдин государстводин институтдин жегьилрин крарин рекьяй комитетдин председатель Гьамид Мегьамедов “Дагъустандин жегьил алимрин Союз” ДРОО-дин президентвиле тайинарна. - И сувариз уьлкведин кьилин руководителрини екедаказ фикир гузва. ИкI, и йикъара Кремлда Россиядин Президент Дмитрий Медведева жегьил алимрин жергедай виридалайни машгьурбуруз наградаяр гана, - лагьана цIийиз тайинарнавай президентди. - Зи фикирдалди, и сувар алай вахтуни истемишзавайди, чарасузди я. Амма са суварин йикъар къейд авуналди илим кIвачел ахкьулдиз жедач. Хъсан кар жедай 2011-йис Илимдин йис яз малумарнайтIа. Перестройкадин йисара илимдиз екедаказ кьецI гана. Аквазвайвал, гила яваш-яваш уьлкведа экономикадал, промышленностдал, хуьруьн майишатдал чан хквезва. Дмитрий Медведева вичин рахунрани къейдна хьи, реформаяр вири хилера илимдихъ галаз алакъалу авуна, “илимдилай башламишна кIанда”.

  Зи дустунин, зи рикI алай шаирдин 80 йисни хьана алатна. Амма адакай лугьудай, рикIел хкидай келимаяр захъ гзаф ава. Халисан шаиррикай суьгьбет авун, заз чиз, садрани геж туш. Заз ам школайрин программайри мукьва авуна, ахпа патавайни чир хьана. Чун дустариз элкъвена.   Сифте шаирдин эсерар мектебра чируникай. 9-классда адан “РикIикай”, “Манидикай”, “Бармакдикай” риваятар чирзава. Иллаки, эхиримжи риваятдин метлеб ва таъсир екеди я. Ада бубайринни аялрин алакъаяр веревирд ийиз тазва. Риваятда суьгьбетзава: авай са хва... Бубадилай аманат яз гьалтна адал са бармак, садни вичин беден яхун, садни дагъви инсанриз хас сабурни. Сурал физва хва бубадин, няметар пайиз мекьи-гишинбуруз дагълара. Бубадин бармак алукIна, хва фена вичин бубадин сурал...

  2010-йисан 21-февралдиз вири дуьньядин миллетрин чIаларин Югъ цIуд лагьай сеферда къейдда. ЮНЕСКО-дин къарардалди кьабулай и югъ халкьари халис суваринди хьиз къаршиламишда. Адан кьилин макьсад дуьньядин халкьарин чIаларин эбедивал, къадимлувал хуьн ва абур вилик тухуниз, артмишуниз майилвал авун я. Ихьтин къарар кьабулунин себеб алай аямда гъвечIи халкьарин, миллетрин чIалар квахьунин къурхулувилик акатун я.   СССР чукIурайдалай кьулухъ кьилдин гьукуматар арадал атанвай уьлквейра (Латвия, Литва, Эстония, Украина, Грузия, Азербайжан) чIаларин жигьетдай арадал атанвай гьалар чаз ашкара я. ЧIал вич вичелай квахьдайди туш. Ам сагьиб, иеси тир халкь амачирла квахьда. И гьакъикъат чаз дуьньядал хьайи ва чи девирда аламачир дегьзаманайрин тайифайрин чIаларин кьисмет чирунал машгъул хьанвай алимрин ахтармишунрай малум жезва. Алай вахтунда чIаларин месэлайрал машгъул бязи алимри, пешекарри са кьадар халкьарин, тайифайрин чIалар квахьун тIебии къанун хьиз, яни чIехи миллетрин экономика, культура, яшайишдин шартIар, техникадин агалкьунар вилик финин гьалар себеб яз жезвайди я лугьуз тестикьарзава. Чна кьатIузвайвал, ихьтин веревирд авунин дибда гьакъикъи делилар авач. И жигьетдай чавай чешне патал виликан Советрин Союз къалуриз жеда. Дуьньядал, ина хьиз, чпихъ кьилдин чIалар авай, гзаф миллетар яшамиш хьайи са уьлквени алачир. Амма илим вири рекьерай гьикьван йигин еришралди вилик фенатIани, гъвечIи халкьар, тайифаяр чпин чIаларикай магьрум хьанач, абурун чIалар гена цIийи-цIийи гафаралди девлетлу хьана.

Сув галай пад-тарар-тамар, Паласа я никIер-самар. Хуьруьн юкьвал чIехи мискIин, КапI-тIеатдай, кьаз гудай кьин.

  Алай йисан 1-февралдалди высший учебный заведенийри абитуриентар кьабулунин къайдаяр раиж авун, идалай гуьгъуьниз лагьайтIа, 11-классра кIелзавайбуру чпи ЕГЭ-дин экзаменар вахкудай предметар хкягъун герек тир.   Россиядин образованидин ва илимдин министерстводи высший учебный заведенийриз кьабулунин цIийи къайдаяр тестикьарнавайдакайни лугьун герек я. Алай йисалай абитуриентривай документар санлай анжах вад вуздиз вугуз ва гьар са вуздай чпиз хъсан акур анжах пуд пешекарвал хкягъиз жеда. Кьилин образование гузвай идарадивай, ЕГЭ-дин истемишунрал бинелу кIанин баллдилай тафаватлу яз, вичин кIанин баллни тайинариз жеда - неинки хкянавай пешедиз талукь (профильный), госэкзамендиз, гьакIни тайин тир факультетдиз гьахьун патал вахкун лазим тир амай экзаменриз талукь язни. Высший учебный заведенидивай кьезил шартIаралди кIелиз кIанзавай абитуриентрин справкайрин бинелувал ахтармиш хъийиз жеда. Документар вугудай чIавуз абурун копия тестикьарун ва абурухъ ЕГЭ-диз талукь шагьадатнамаярни гилигунин чарасузвал авач. Вуздиз гьахьдайла, вугузвай арзада ЕГЭ-дай къачунвай баллрин кьадар къалурун бес я. КIелиз гьахьдайла, жуван шикилар вугунин кIеви шартIни эцигзавач, абур вуздик акатайдалай гуьгъуьниз вугайтIани жеда. Абитуриентрив документар лагьайтIа, гьа гьисабдай сад лагьай дестедик кваз кьабулнавайбурувни, суткадин къене вахкун лазим я.

  Чпин ери-бине Мегьарамдхуьруьн райондин Муьгъверганрин хуьряй тир Мирземегьамед ва Марифат Гьасановрин хизандиз и мукьвара шад хабар хтана: абурун руш Залова Индиради филологиядин илимрин доктор, профессор Агьмедулагь Гуьлмегьамедован регьбервилик кваз филологиядин илимрин кандидатвилин диссертация Дагъустандин государстводин педуниверситетдин диссертацийрин Советдал агалкьунралди хвена. И йикъара ам РФ-дин ВАК-ди тестикьарна. Оппонентар тир профессор, филологиядин илимрин доктор Исрафил Эфендиева, филологиядин илимрин кандидат, доцент Шамил Штангаева Советдин заседанидал къейд авурвал, диссертациядин кIвалах важиблуди я. Диссертациядин тема лезги ва немс чIалара мисалрин къурулуш гьикI дегиш жезватIа чирун, мумкин тир тешпигьвал тайинарун, абурун грамматический ва лексический составда жезвай дегишвилер ахтармишун тир. Диссертациядиз теоретический материал кIватIунал чи баркаллу руш Москвадин МГУ-дин пешекарвал хкаждай факультетда кьуд вацра машгъул хьана. Диссертацияда Дагъустандин ва романо-германский чIаларин мисалар сад-садав гекъигна илимдин рекьелди ахтармишун - им чIалан илимда цIийи гаф я.

  Дагъустандин педагогикадин кадрийрин пешекарвал хкаждай институтдин конференц-залда республикадин образованидин ва илимдин министерстводин коллегиядин гегьенш заседание кьиле фена. Анал алай месэла сад тир: “РД-дин образованидин ва илимдин министерстводи шаз тухвай кIвалахрин нетижаяр ва 2010-йисуз вилик акъвазнавай везифаяр”.   Россиядин Президентди “Чи цIийи школа” проект кардик кутунвайди малумарнава. Адакай Дмитрий Медведева куьруьдаказ икI лагьана: “Ам вини дережадин технологияр авай, нетижалу, къуватлу, гьа са вахтунда регьимлу, муаллимрихъ галаз ихтибарлу алакъаяр авай, абур ва аялар патални фикир желбдай хуш школа хьун лазим я”. “Чи цIийи школа” проектда къалурнавайвал, образование вилик тухунин карда государстводин кьилин везифайрикай сад - им умуми образованидин стандартар цIийи хъувун я, - башламишна вичин доклад министрди. Россиядин 14 регионда, абурукай сад яз, Дагъустандани, сифтегьан школаяр патал кьвед лагьай несилдин стандартар ахтармишна. ДИПКПК-дин методический къуллугъчийрин руководстводик кваз Махачкъаладин, Каспийскдин, Дербентдин, Къизилюрт, Гуниб ва Къаякент районрин педагогри чпин кIвалахда стандартрин ери ахтармишна, нетижаяр кьуна, ахтармишай материалар дуьзар хъувунин, кIвалах эхирдиз акъудунин меслятар гана.

  Яшар артух жердавай, гьар са кас сифтени-сифте вичин уьмуьрдин къекъуьнрал, ахпа патарив гвай инсанрин, жемятдин ва халкьдин, гьатта инсаниятдин крарал ва кьисметрал фикирлу хьун тIебии кар я. Инсан вуч патал халкь хьана? Халкь авур Халикьди ва вичин сирерай кьил акъат тийир тIебиатди адан хиве гьихьтин буржар ва везифаяр туна? Абур завай ала, кьилиз акъудиз алакьзавани?.. Ингье фикир-хиялдив агатдай кьилин суалар. Абуруз жавабар жагъурун четин месэлайрикай четинди я. Вучиз лагьайтIа халкь хьанвай гьар са бендедиз вичин лазимвал ва гереквал вичи хкянавай рекьин а кьиляй аквазва. Нефсинихъ рекье авайбуру нефсер ацIурзава. Иблисвилин рекьера авайбуру чпин фендигарвилер къурмишзава. Хъсанвилерикай рекьин юлдаш кьунвайбуру регьимлувилер кьилиз акъудзава. Чи фикирдалди, виридалайни Аллагьди ганвай ксар гьа хъсанвилерикай юлдаш кьунвайбур я. Вучиз лагьайтIа дуьньяда виш агъзур йисара хьайи кьван крарикай, кIватIай кьван девлетрикай, къурмишай кьван фендигарвилерикай ва писвилерикай гелни амукьзавач. Виридал тарихдин руг ацукьзава. Амма хъсанвилер, инсаниятдин ва инсандин къенин югъ ва гележег патал авур крар нур гуз амукьзава. Илимдин ахтармишунар хьайитIани, тайин ксарин тайин крар хьайитIани - тарихда кьетIен гел яз, гьа девирдин къамат ва къилих яз гумукьзава. Алатай йисан лап эхирра заз жуван фадлай вил алай са мехъерикай теклиф атана. Эхирни мехъерзава Ризвана, лагьана чна. Мехъер хъсанди, гурлуди хьана. Мукьва-кьилийри, хизандин ярар-дустарини къуни-къуншийри маналу гафар лагьана, эхир авачир кьван алхишар авуна. Гзафбуруз чпин рахунра азият гузвай са тереф авай. Ризванан мехъер буба галачиз кьиле физвай. Рагьметлудан тIвар кьуна жегьилривни, мехъерин иштиракчийривни перишанвал агудунихъай кичIез ва ам рикIел хкун тавунани тежез рахазвайбурун айгьам квай келимайрин гъавурда акьун четин тушир. Мехъерин межлисдал гьайифрин гьиссер арадиз гъизвайбур Ризванан буба, вичин гъиликай агъзурралди уьзуьрлубурун рикIеризни чанариз себеб хьайи, амма вич чагъинда амаз рикIинни дамаррин азардин къармахра гьатай духтур Мизамудинов Шихрагьиман туьхуьн тийир къамат ва тIвар тир...

  И йикъара чи гъилиз литературадинни художественный ва общественно-политический “Самур” журналдин алатай йисан 5-6 нумраяр, санал са жилдера аваз чапдай акъудна, ахгакьнава. ИкI акъудунин сир ам я хьи, и сеферда журнал Дагъустандин писателрин Союздин 75 йис тамам хьуниз талукьарнава.   Вуч къалурзава юбилейдин и нумради? Жаваб сад я: 75 йисан девирда чи писателри (шаирри ва прозаикри, критикри ва драматургри, публицистри) атIанвай рехъ, милли литература агакьнавай дережа, милли чIалал яратмишзавай авторрин устадвал, жуьреба-жуьревал гьихьтинди ятIа веревирд ийиз тазва. Сад лагьайди, чи пешекар писателрин яратмишунар ва Союз (садвал) гьакIан буш чкадал арадал атанач. Чи милли литературадин - чIалан хазинадин дувулар асиррин деринра ава. И карни журналда гьатнавай чи классикар тир Кьуьчхуьр Саидан ва Етим Эминан жавагьирри субутзава. Кьвед лагьайди, Дагъустандин писателрин Союз арадал гъуни неинки чи халкьдин яратмишдай устадар чеб жагъурдай ва санал агуддай, гьакI абурун къайгъу чIугвадай, устадвилин жигьетдай виликди тухудай мумкинвал гана. Эхь, писателрин Союз арадал гъайи 1934-йисуз чи милли литературадин векилрин кьадар хейлин тIимил тир. Чпини, асул гьисабдай, халкьдин сивин яратмишунрилай чешне къачузвай. Амма абурун арада СтIал Сулейман, Алибег Фатахов, Гьажибег Гьажибегов хьтин тIебиатди чеб устадвилин къашар-гъетер яз халкьнавай ксарни авай. Абуру неинки чпелай вилик хьайи несилрин ирс ва адетар, халкьдин сивин яратмишунрин ирс хвена, гьакI милли литературадиз цIийи нефес ва адетар гъана. Абуру куьгьне аямдай цIийи аямдиз муьгъ эцигна лагьайтIани жеда. И кар чаз журналдин и нумрада гьатнавай СтIал Сулейманан, Алибег Фатахован, Хуьруьг Тагьиран эсерри хъсандиз раиж ийизва.

  “Лезги газетдин” редакциядин коллектив, туькIвей са хизан хьиз, ЦIийи йисан суфрадихъ ацукьнавай. Коллективдин тIварцIихъ Ражидин муаллимди лагьай тебрикдин гафар кьилин редакторди, виридаз ван жедайвал, тикрар хъувуна: “Заз квез алукьзавай 2009-ЦIийи йис рикIин сидкьидай тебрикзава, зи веледар. КIвачери беден ялзамач зи, амма рикIи, руьгьди квехъ ялзава...” Ибур хайи чIалан машгьур алимди вичиз вири уьмуьрда ала тир редакциядин коллективдин тIварцIихъ лагьай эхиримжи келимаяр хьана. Лугьумир кьван, ам инсафсуз ажалди ЦIийи йисан варцел гуьзлемишзавай.   Ражидин Идаятович Гьайдаров рагьметдиз фена чав пашман хабар агакьай декьикьайрилай инихъ са йисни варцар-йикъар алатнаватIани, гуя чна ам, вичиз адет хьанвайвал, редакциядиз атун гуьзлемишзава, гуя адан экуь руьгь чи арайра къекъвезма. Са шумуд йис идалай вилик чун алимрин агъсакъалдин 80 йисан гурлу межлисдик квайла, юбилярдин тIварцIихъ накьан адан ученикри, къе чебни зурба алимри чими келимаяр лагьайла, “Лезги газетдин” кьилин редактор Агъариза Саидова вичин нубатдай къейднай: - Играми Ражидин Идаятович! Им яхцIур йисалай виниз за хайиди тир редакциядин коллективда кIвалахзава. И вири йисара ви пак тIвар чи мецерал, ви къелемдикай хкатай илимдин ктабар чи столрал ала. Эгер редакциядин коллективда кIвалахзавай 20-далай гзаф журналистриз квекай вужар Ражидин муаллимдин ученикар, студентар хьанатIа, гъилер хкаж лагьайтIа, зун инанмиш я, абуру вирида сад хьиз гъилер хкажда...

  Алатай гьафтеда Дагъустандин государстводин халкьдин майишатдин институтдин актовый залда “Эцигунардайбурун гильдиядин” членрин, абурал гуьзчивалдай органрин, республикадин министерствойринни идарайрин векилрин саналди тир собрание кьиле фена.   Алай вахтунда гильдиядин жергейра Дагъустандин, гьакIни патарив гвай республикайрин мулкарал эцигунардай крар тамамарзавай 250-далай артух карханаяр ава. Сифте гаф институтдин ректор Гьамид Бучаева лагьана. Ада къейд авурвал, республикадин руководстводи государстводин заказрин базарда къайда тунин карда чпи-чпин кIвалах гуьнгуьна твадай тешкилатрин, иллаки гьелелиг республикада сад лагьай ва виридалайни чIехи СРО тир “Дагъустандин эцигунардайбурун гильдия” НП-дин куьмекдик еке умуд кутунва. Адан гафаралди, цIийи къайдади конкурсар намуссуз компанийри иштиракуникай хуьдай мумкинвал гуда. “Дагъустандин эцигунардайбурун гильдия” НП-ди 2009-йисуз кьиле тухвай кIвалахрикай, гьакIни тешкилат 2010-йисуз вилик тухунин рекьерикай адан генеральный директор Али Шагьбанов рахана. Адан гафаралди, НП-дин алатай йисан кIвалахдин виридалайни еке агалкьун СРО-дин статус къачун яз гьисабиз жеда. “Чи собрание тухузвай вахт республикадин политикада дегишвилер физвай вахтунал ацалтна, - лагьана ада. - Дагъустандин цIийи президент тестикьарунихъ галаз алакъалу яз и мукьвара рахадайла, Кеферпатан Кавказдин федеральный округда РФ-дин Президентдин патай тамам ихтиярар ганвай Векил Виктор Хлопонина Дагъустан Республика вилик финин 4 рекьикай - нафт гьялдай, газдин, энергетикадин хилерикай, агропромышленный сектор, туризм ва социальный къурулушар вилик тухуникай лагьанай. Ада кьетIен фикир гьакIни агьалияр, кьилди къачуртIа, жегьилар кIвалахдай чкайралди таъминаруниз ганай”. Али Башировичан гафаралди, и месэлаяр гьялунин карда еке роль республикадин эцигунардай карханайри, гьа гьисабдай яз “ГДС” НП-дин членри къугъун мумкин я.

12-февралдиз Махачкъалада “Сулакский Гидрокаскад” ОАО-дин ва “РусГидро” ОАО-дин “Ирганайская ГЭС” филиалдин кьилери журналистрихъ галаз пресс-конференция кьиле тухвана. Анал 2009-йисуз компанийри тухвай кIвалахрикай, Гоцатлинский ва Ирганайский ГЭС-рин эцигунрикай рахана ва нетижаяр кьуна.

  - Башир муаллим, вуна садра яралмайрикай ихтилат кватайла, абур живедин яд галукьайла иллаки ширин жеда лагьанай. Ингье, живер лап къалиндиз къвана, цIранни ийизва… - Эхь, дугъриданни, живедин яд галукьайла, абурун дад хъсан жеда. Дагъда чи хуьруьн сифтегьан классрин мектеб мискIиндин дараматда авай. Ам са гьавадинди тир. Адан виликни, чапла къвалахъ, айванар галай. Хуьруьн итимри аник чпиз ким авунвай. Ценерив кьван яргъи хилер квай кавалар галаз, хъуьтIуьн йикъара абур ихтилатар ва колхоздин кIвалахрикай веревирдер ийиз, кимел кIватI жедай, сада-садаз жибиндай акъудиз фин квай калар, гьажибугъдадин “кIекер” пайдай, тIач хъваз нубатралди сад-садан кlвалериз фидай. Гьа ихьтин йикъарикай са юкъуз итимри чи дахдиз лугьуда: “Шагьмир, яраб, живедин яд галукьна, яралмаяр гьикI аватIа! Гъваш лагь кван гададиз”. Муаллимдин ихтиярдалди зун еке тенефусдиз кIвализ хъфена яралмаяр гваз хтана. Жувани дадмишайтIа, тIям масад я. Юлдашризни бегенмиш хьана. Абур хийирлу тирди инсанриз фадлай чизвай. Ктабра яралмаяр Кефердин Америкада яшамиш жезвай индейцийри чпин балкIанриз ем патал битмишарзавай лугьуз кхьенва. Анай абур гьа метлеб аваз Европадиз цIерид лагьай асирда гъана. Гьа вахтунда яралмаяр Урусатдизни акъатна. Фикирдиз ихьтин са хиял къвезва: лезгийриз и набатат, мумкин я, фадлай аваз хьун. Вучиз лагьайтIа, адаз вичин тIвар ава - яралма!

  Гзаф нек гудай гъвечIи фермаяр Паталай гъизвай алафрин къиметар багьа ва калерин, гьакIни чкадин калерикай ацазвай некIедин кьадар тIимил хьунихъ галаз алакъалу яз, районда акьалтзавай несил некIедин таза продуктралди таъминарунин карда четин месэлаяр арадал къвезва. Школайра гуз башламишнавай чими тIуьнар, некIедин продуктар тахьуниз килигна, тамамвилелди кфетлубур яз гьисабиз жедач. Гьавиляй районда чIехи пай аялар неинки чпин бедендин сагъламвилел, гьакIни акьулдин дережадал гьалтайла гуьгъуьна амукьзава. Идакай абурун кIелунрин нетижайри, спортдин рекьяй лазим кьадар активлу тахьуни, азарар акатунин дережа хкаж хьуни шагьидвалзава. Маса регинрай гъизвай некIедин продуктар лагьайтIа, бейкаррин кьадар гзаф тир районда яшамиш жезвай чIехи пай хизанриз гьар юкъуз маса къачун багьаз акъваззава. НекIедин месэла гьялун сифтени-сифте районда ва хуьрера авай майишатрин чилер ишлемишунин карда къайда тунилай аслу я. Гьам дагълара, гьамни къишлахрал. Сар маса къачудай къиметар агъуз аватунихъ (са килограмм сар са бутылка эрекьдилай багьа туш) ва коллективный майишатра лапагрин кьадар тIимил хьунихъ галаз алакъалу яз, агьалийрин хсуси майишатра некIедин малдарвал вилик тухунин макьсаддалди, сифте нубатдин шартIар тешкилун патал чкадин властри гьам экономикадин рекьяй, гьам административный серенжемар кьабулун чарасуз я. Районда гьасилзавай некIедин кьадар юкьван гьисабдалди гьар са касдал 300 литр гьалтдайвал, санлай къачурла, йиса 7 агъзур тонндилай артух жедайвал.

  И йикъара чи редакциядиз Кьурагь райондин КьепIиррин хуьряй азиз мугьман атанвай. Вичин уьмуьрдин чIехи пай женгининни аскервилин рекьериз бахшнавай кас Ватан хуьдайбурун йикъан вилик атун мегер журналистар патал гунуг тушни! Отставкада авай полковник Мухтар Жалалович Рамазанованни чи арада ачух суьгьбет кьиле фена.     Мухтар Жалалович, ихьтин мекьи хъуьтIуьн юкъуз и яргъал рекьиз атунин сир-себеб вуч ятIа? - “Лезги газетдин” редакциядиз ам кIелзавайбур вучиз къведайди я? Ам кIанзава - къвезва. Зун квез алукьнавай ЦIийи - газетдин 90 йисан, ЧIехи Гъалибвилин 65 йисан юбилейрин йис мубаракиз атанва. Гьа са вахтунда жуван рикIни са тIимил аладарзава.

Махачкъала, чи меркез, къе акурвал пака амукьзавач. Куьчеяр гегьенш, кIвалер къвердавай кьакьан ва гуьрчег жезва. Гзаф дегишвилер инин паркарани, бульваррани, машинар гуьзлемишиз акъваздай чкайрални кьиле физва. И крарин кьиле акъвазнавай, абуруз руьгь ва къуват гузвай ксарин сифте жергеда, гьелбетда, абурун проектар ва сметаяр туькIуьрзавай пешекарар авайдал шак алач. Ахьтин ксарикайни сад вичи яргъал йисара “Дагкоммунпроектдин” идарада (ам ЖКХ-дин министерстводик акатзавай), гила, 1993-йисалай инихъ, государстводин “Даггражданпроект” институтда кIвалахзавай инженер, шегьерда ва районра къулайвилер твазвай дестедин руководитель Дадашев Руслан Энверович я.

  Къурушвияр ватан хуьз гьазур кьегьалар хьайиди вири вахтара ашкара хьана. Ватандин ЧIехи дяве башламиш хьайила Къурушдилай 570-далай гзаф жуьрэтлу рухваяр Ватан Гитлеран вагьши чапхунчийрикай хуьз дяведиз фена, абурукай саки 360 касдиз элкъвена хкведай кьисмет хьанач. Алай вахтундани Къурушрин жегьилри Россиядин Яракьлу Къуватра хъсандиз къуллугъзава. Идан гьакъиндай чаз хуьруьн администрацияда авай военно-учетдин столдин начальник Гьайбатов Ислам Рагьмановича (шикилда) лагьана. - Чи хуьруьн жегьилрин арада армияда къуллугъ авуникай кьил къакъудзавайбур авайди туш. Гьар йисуз, маса регионра кIелзавай, кIвалахзавай къурушвияр квачиз, чи хуьряй 25-30 кас армиядин жергейра къуллугъ ийиз физва. Чал и кардин патахъай са четинвални гьалтзавач, исятда аскервилин партал алаз 62 касди къуллугъзава. § Къурушвийри гьихьтин кьушунрин частара къуллугъзава ва абурухъ галаз алакъаяр хуьзвани? - Чи хуьруьнвийри Россиядин Яракьлу Къуватра авай саки вири кьушунрин частара къуллугъзава: къенепатан крарин, гьавадин (ВВС), МЧС-дин, гьуьлерин, ракетрин, инженервилин, эцигунардай ва маса кьушунра. Абурухъ галаз алакъаяр садрани атIузвач, чи ВУС-дин, гьакIни мектебрин военрукар тир Эскендаров Несруллагьан, Дуьгуьшев Вагьидан тIварарихъ чи аскерри къуллугъзавай частарин командиррилай чухсагъулдин чарар хквезва. Гьахьтин чарар Россиядин армияда къуллугъзавай Жаватов Зейнедин Гьамидовичан, Арабов Азим Рамазановичан, Османов Ренат Энверовичан, Арабов Расим Арабовичан, Небиев Мурад Аликовичан командиррин мецелай диде-бубайрин тIварарал рахкурнава.

  Советрин Яракьлу Къуватрин тайин тир контингентдик кваз Афгъанистанда душмандихъ галаз тухвай женгера гзаф кьадар дагъустанвийрини иштиракна. Абурун жергеда лезги халкьдин хва, вичин ери-бине Хасавюрт райондин Къурушрин хуьряй тир, Дербентда яшамиш жезвай Къагьир Магьарамовни авай. Яшар агакьайла, Къ.Магьарамовазни Советрин Армиядин жергейриз эвер гана. Са тIимил вахт алатайла, са десте юлдашрихъ галаз амни вичи къуллугъзавай частунай масаниз ва ина яракь ишлемишунин барадай алава чирвилер къачурдалай кьулухъ жегьил Афгъанистандиз рекье туна.

  Дуьньядин вири меркез- рихъ, шегьеррихъ, рай-онрихъ чпин кьилин куьче авайди хьиз, зи хайи дагъдин хуьр-яйлахрин меркез Ялахърин хуьруьхъни вичин кьилин куьче хьайиди я. Вичел Керде-куьче тIвар алай адан кьетIенвал адакай ибарат тир хьи, яргъивилел анжах 40-50 метр алай, акIай, вичиз гьахьдай рехъни анжах са кьиляй авай и куьче вири хуьруьнвийриз михьи-лацувилин жигьетдай чешнени тир. Марф, жив, чайгъун, гар хьайи къулайсуз шартIарани, Керде-куьче чиркин амукьай вахт заз аял йикъарилай акурди туш. Виридахъ мал-къара, балкIанар, ламар, лапагар, верчер, кац-кицI авайтIани. Куьчедин михьивал хуьзвайди анин гьамишалугъ “комендант” Ханбажи баде тир. Аши-баде. (ХупI туширни гьахьтин Аши-бадеяр къе чи республикадин меркез Махачкъаладин гьар са куьчедихъни хьанайтIа?!) Ислягь Ватандал пехъи душманди бейхабардиз гьужумна лагьай хабар, цIайлапандин цIелхем хьиз, сифтени-сифте Керде-куьчедихъ галукьна: ана авай кIуьд кIваляй 12 кьегьал фронтдиз рекье гьатна. ЦIаракан Мегьамедан пуд хва: Давуд, Урдухан, Абдулгъани, Магьамед Исмаилов, Ибрагьим, Рамазан Жабраиловар, Жамал Мегьамедов, Шерифали Керимов, Абубукар Мевланов, Сейди Шамилов, зи чIехи буба Гьажибубадин кьве хвани - Мегьамедшериф ва Ниязбег. Ими Ниязбеган яшар бегьем тахьанваз военкомди ам кьулухъ элкъуьр хъувурла, ада вични итим хьанва лугьуз, къал акъудна, эхирни пуд лагьай сеферда военкомди Ниязбег имидин тIалабунни кьилиз акъуднай.

  1970-йисара Мегьарамдхуьруьн райондин Бут-Къазмайрин хуьруьз Ахцегь райондин Мацарин хуьр куьч хьанай. Вишелай виниз хизанри чпин ери-бине дуьзенлухда, кьуд пад багъларни уьзуьмлухар тир “Комсомольский” совхоздин чилел кутунай. Ахцегьай Мацарин хуьруьз, 25 километр мензилдиз, шуькIуь дагъдин жигъиррай, тик уламрай ламарал, балкIанрал алаз недай суьрсет тухун, начагъ кас райцентрадин больницадиз агакьарун, рекьер маргъалри, муркIари агалнавайла райондиз фин-хтун регьят кар тушир. Нафт кузвай лампаяр ишлемишзавай, пичера купIар кузвай жемятдин гьал акваз-акваз хъсанвилихъ элкъвена. Багълара, уьзуьмлухра, никIера, фермада, гаражда, сок, чехир хкуддай заводда ва маса карханайра кIвалахдай, аялриз юкьван школада кIелдай мумкинвал хьана. Виридахъ галаз Бут-Къазмайрин хуьре Алиметоврин хизандини кIвал эцигнай. Зи рикIел хъсандиз алама, Салам халудин аялрикай Софиян за тарс ва регьбервал гузвай 8-классдиз атай вахт. Дагъдин четин шартIара чIехи хьанвай Софиян вичин юлдашрин арада са акьван тафаватлу жезвачир, амма адан зегьметдал рикI алай, лагьай кар гьасятда кьилиз акъуддай, течидай затI чириз алахъдай, муаллимривай хабар кьадай.

  Хивдай хкведайла, зун вичин ери-бине ЗахитIрин хуьряй тир Закидин лугьудай итимдихъ галаз таниш хьанай. Ада заз вичин гада Фейзудинан кьисметдикай куьруь суьгьбет авунай.   - Фейзудин РД-дин МВД-дин ОМОН-дин водитель тир. 1999-йисуз ада Дагъустандал вегьей бандитар терг авунин женгера иштиракна. 2006-йисан 13-январдиз Сергокъала райондин Аймоумахи хуьруьн патав бандитрин дестедихъ галаз женг чIугвадайла, Сергокъаладин РОВД-дин ИВС-дин милиционер сержант К.Къурбановал гуьллейрин хирер хьана. Зи гада, милициядин сержант Малалиев Фейзудинакай рахайтIа, бандитри милиционеррин дестедал вегьей гранат хъиткьиндалди, ам вахчуна, маса патахъ гадар хъийидай арада адан гъиле хъиткьинна. Нетижада юлдашриз са затIни хьанач, зи хцин эрчIи гъилин тупIар вири галатна, бедендал гзаф кьадар хирер хьана, яргъалди больницада сагъар хъувуна. И кардин патахъай РД-дин МВД-дин ЦСБ-дин оперуполномоченный З.Абсаламова вичи тухвай ахтармишунрани кхьенва. Фейзудиназ 1999-йисуз женгера иштирак авунай ВикIегьвилин орден, “Милициядин отличник” знак ганва. Алай вахтунда ам органра амач. III группадин инвалид яз кIвале ава, хизан хуьн патал вичелай алакьдай гьар жуьредин кIвалахар ийизва. Адахъ уьмуьрдин юлдаш, кьве аял ава, сада 7-классда кIелзава, муькуьданни 5 йис я. Махачкъалада кIвал кирида кьуна яшамиш жезва. Республика патал вичин чан гьайиф татай милиционердиз, кIвалерин нубатдин сиягьда авайтIани, я кIвал, я са къазма эцигдай 2-3 сотых чил гудай къимишни авач. Зун хцин, адан хизандин хажалат чIугваз ава, яраб абурун эхир гьикI жедатIа лугьуз, къе чун ама, чавайни са вуч ятIани ийиз жезва, ахпа гьикI жедатIа?

  И мукьвара зун Сулейман-Стальский райондин Афгъанистандин дяведин ветеранрин Союздин председатель Ислеман Ризаевахъ галаз гуьруьшмиш хьана ва адавай а дяведин ветеранрин гьал-агьвалдикай суьгьбет авун тIалабна.   - РикIел хкин, - суьгьбетдив эгечIна ам, - чи райондай Афгъанистандин дяведа 84 касди иштиракнай. Абурукай кьуд касди женгера чпин чанар гана. КIуьд кас, хьайи хирерикди хтайдалай кьулухъ, рагьметдиз фена. ЦIусад кас алай вахтунда райондилай къеце пата яшамиш жезва. Пудкъад кас райондин сергьятда ама. Абурукай 23 инвалидар я. Гьа 23-дакай 7 Ватандин ЧIехи дяведин иштиракчийриз хьтин ихтиярар, кьезилвилер авайбурук акатзава. Чи районда Афгъанистандин дяведин ветеранрин Союз тешкилна 15 йис я. Афгъанистандай Советрин Союздин кьушунар акъудна 20 йис тамам жезвай макъамда “Сулейман-Стальский район” МО-дин кьил Имам Яралиева чаз вичин патав атун теклифна, чи гьал-агьвалдикай хабар кьуна ва ахпа чав медалар вахкана, гьар са “афгъанвидиз” пулдин пишкешар гана, зи кIвалах райондин МО-дин Гьуьрметдин грамота гуналди къейдна. И карди чи гуьгьуьл хкажна. Четинвилерикай рахайтIа, кар алайди кIвалерин месэла я. Вири “афгъанвияр” чпин бубайрин кIвалера яшамиш жезва. Абурухъ, лезгийриз кутугайвал, чIехи хизанар хьанва, веледар агакьнава. Абур динжарна, кIвалер эцигна кIанзава. А такьатар абурухъ гьелелиг авач. КIвалерин патахъай игьтияж авай 45 касдин сиягьар чна райондин УСЗН-диз агакьарнава, анай РД-дин зегьметдин ва яшайишдин жигьетдай вилик финин министр И.Эфендиевал агакьарда. Чидач, ахпа вуч жедатIа.

  16-февралдиз РД-дин Госсекретарь Такибат Магьмудовадин регьбервилик кваз “Гъалибвал” тIвар ганвай оргкомитетдин заседание хьана. Анал Ватандин ЧIехи дяведа Гъалибвал къазанмишайдалай инихъ 65 йис тамам хьунин сувариз Дагъустанда гьазурвал акунин ва ам тешкиллудаказ кьиле тухунин жигьетдай фикирдиз къачунвай серенжемар кьилиз акъудзавай гьал веревирдна.   Заседанидал рахай РД-дин зегьметдин ва социальный жигьетдай вилик финин министр Исмаил Эфендиева вичин докладда къейд авурвал, алай вахтунда республикада Ватандин ЧIехи дяведин иштиракчияр тир 1434 кас яшамиш жезва. Абурун виридан патахъай государстводи къайгъударвал ийизва. ИкI, абуруз гьам федеральный, гьам республикадин бюджетрай алава яз пулдин такьатар чара ийизва ва коммунальный къуллугърин гьакъи гунин барадай кьезилвилер ава. Дяведин иштиракчияр ва телеф хьайи аскеррин хендедаяр яшайишдин кIвалералди таъминарунин месэладикай рахадайла И.Эфендиева къейд авурвал, муниципальный тешкилатрин администрацийри агакьарнавай делилрин бинедаллаз яшайишдин кIвалерин шартIар хъсанарунин игьтияж авай ксарин сиягьрик 2005-йисан 1-мартдалди 222 ветеран ва телеф хьайи аскеррин хизанрин членар кутунай. Алатай йисуз 151 ветерандикай гьар садаз 815 агъзур манатдин кьадарда аваз субсидияр гана. 13 ветерандиз субсидияр, абуру яшайишдин кIвалер маса къачуниз талукь савдаяр авунин икьрарар агакьарайла, чара ийида. Жуьреба-жуьре себебар аваз 71 кас ветеранар яшайишдин кIвалерин патахъай игьтияж авай ксарин жергедикай хкуднава. Гьа са вахтунда, 2010-йисан 1-январдин делилралди, яшайишдин кIвалерин патахъай игьтияж авайбурун жергедик дяведин иштиракчияр тир мад 325 кас акат хъувуна. Алай вахтунда абуру агакьарнавай документрин керчеквал ахтармишзава, эгер абурухъ гьакъикъатдани чпин яшайишдин кIвалерин шартIар хъсанарунин игьтияж авайди ятIа, субсидияр гьабурувни агакьда. И кар патал бюджетдай бес кьадардин такьатар чара ийидайди къалурнава.

  Али Недиралиевич Эмиралиев 1921-йисуз Къалажухрин хуьре кесиб лежбердин хизанда дидедиз хьана. Школа куьтягьнавай жегьил 1941-йисан 14-июндиз Полтавадин танкарин военный училищедиз гьахьна. 1942-йисан августдиз А.Эмиралиев са жерге курсантрихъ галаз Закавказский фронтдиз рекье туна. Са вацралай гзаф къати ягъунра иштиракай адал хер хьана. Баку шегьердин 1335-нумрадин госпиталда сагъар хъувур Алиди училищеда кIелун давамарна. 1943-йисуз лейтенантдин чин къачур офицер Кефердинни РагъакIидай патан фронтдин танкарин 226-нумрадин полкуниз рекье туна. Ина танкунин экипаждин командир яз викIегь дагъвиди душмандихъ галаз женг тухун давамарна. Волховдин Прибалтикадин пуд лагьай Ленинграддин фронтра, Гатчинадин, Выборгдин танкарин полкара къуллугъзавай вахтара танкистди душмандиз еке ягъунар кьуна. 1944-йисан 7-ноябрдиз ЧIехи Октябрдин революциядин йикъаз талукь яз Советрин аскерри душмандин аксина еке гьужум авуна. Танкунай цIай гуз-гуз виликди фидайла, къалажухвидин гуьзчивилик квай техника танкарин аксина атIанвай хандакIдиз аватна. Али Недиралиевич ва адахъ галай пуд аскер и танкуна амукьна, вучиз лагьайтIа сагъ амай танк гадарна фидай ихтияр авачир. Экипаждин членри йифди душмандихъ галаз ачух чуьлда ягъунар кьиле тухвана.

  Ширинбег Бремов Сулейман-Стальский райондин Вини Хъартасрин хуьре 1923-йисуз дидедиз хьана. Колхозда зегьмет чIугуна. 1943-йисуз адаз фронтдиз эвер гана.   - За 1943-йисалай 1949-йисалди къуллугъна, - рикIел хкизва ветеранди. - Зун гьа сифтедилай эхирдалди Ирандин сергьятдал хьана. Акьван гагьда чун вучиз ахъайзавачир лагьайтIа, чун эвездай жегьилар авачир. Чна ийизвайди баркаллу кар тирди заз чизвай. Америкадай “судобейкер” автомашинар сифте Ирандиз гъизвай, анайни Ашхабаддиз, Астрахандиз рекье твазвай. Захъ пуд орден, гзаф медалар, гьукуматдин маса наградаяр ава. Зи кьве стха армиядай хтанач. Дидени рагьметдиз фенвай.

  ЦIийи йисан сифте кьилера бахтунай хьиз, зи гъиле Уфа шегьерда акъатзавай “Авиатор” тIвар алай газет гьатна. Адан сифтегьан чинани “Россиядин Федерациядиз къуллугъзава” кьил гана журналистар тир Э.Гъаниевади ва Е.Катковади чи ватанэгьли, Курхуьрел хана, чIехи хьайи ва исятда армияда къуллугъзавай офицер Идрисов Керим Лазимовичакай шикиларни галаз гегьеншдиз кхьенвай. Малум хьайивал, Керим Лазимович Уфадин госуниверситетдин военный учебный центрадин (УВЦ-дин) начальник я. Адахъ алай вахтунда полковниквилин чин, коллективда еке авторитет, гьуьрмет ава. Адан кIвалахни чIехи генералрихъ галаз алакъалу я. Газетдавай са шикилдани ам Россиядин Игит, Афгъанистандинни Чечнядин дявейрин активный иштиракчи, Яру Гъетрен, ВикIегьвилин орденрин сагьиб, генерал-майор Сафронов Анатолий Александровичахъ галаз тарсар тухузвай аудиторияда янава. А.Сафронов вич лагьайтIа, алай вахтунда Россиядин Федерациядин Яракьлу Къуватрин Генеральный Штабдин Академиядин кафедрадин начальник я. Абурун арада сих, дуствилин алакъаяр авайдини ашкара жезва. Мадни, генерал Сафронова учебный центрадин материальный база мягькемарунин мураддалди Керим Лазимовичаз куьмекар гузва. Им, гьелбетда, тежер кьван хъсан кар жезвайди, чи ватандаш кьилевай заведенидин кIвалахар вилик кутазвайди аквазва.

  Сулейман-Стальский районда Муаллимрин йис ачухуниз талукьарнавай шадвилин мярекат кьиле фена. Шадвилин мярекатда райондин администрациядин кьилин везифаяр тамамарзавайди тир Мусаиб Агьмедова, райондин депутатрин Собранидин председателдин заместитель Нариман Абдулмуталибова, райондин администрациядин кьилин заместитель Савин Велиева, райондин образованидин управленидин начальник Жабраил Асланова, образованидин профсоюздин райкомдин председатель Халилбег Халилбегова, образованидин идарайрин руководителри, Ватандин ЧIехи дяведин ветеранри, тежрибалу педагогри, жегьил муаллимри ва школьникри иштиракна.   Райадминистрациядин дараматдин фойеда “Райондин образование: накь, къе, пака” лишандик кваз шикилрин альбомрин выставка тешкилнавай. Мярекат муниципальный райондин администрациядин кьилин везифаяр тамамарзавайди тир М.Агьмедова ачухна. Ада кIватI хьанвайбуруз Муаллимрин йис шадвилин гьалара ачухун мубаракна ва райондин администрацияди образованидин идарайриз вири жуьрейрин куьмекар гудайди къейдна. Райондин образованидин управленидин ва умуми образованидин идарайрин кIвалахдикай лугьудайла, Мусаиб Агьмедова малумарайвал, абурун кIвалахдал райондин администрацияди дикъетдалди гуьзчивал авурди я ва исятдани гуьзчивалзава. Педагогвилин хейлин коллективра хъсанвилихъ виле акьадай хьтин дегишвилер хьанва, къазанмишзавай нетижайрин ери хкаж хьанва, са бязи ученикрин агалкьунри лагьайтIа, райондин гьуьндуьрвал вини дережадиз акъудзава.

  Дербент районда зегьметдиз къабил агьалийрикай бейкаррал гьалтзавай пай, официальный делилралди, 4,3 процентдиз барабар я. Райондин администрацияди агьалияр кар-кеспидик кутунин ва зегьметдин Центрадихъ галаз санал, организацийрихъ, карханайрихъ галаз сих алакъа аваз бейкарвилин дережа агъузарунин, общественный кIвалахрал желбзавай агьалийрин кьадар артухарунин серенжемар кьиле тухузва. 2009-йисуз агьалияр кар-кеспидик кутунин ва зегьметдин Центрадиз кIвалах кIанзавай 4039 агьалиди арзаяр гана. Абурукай 3117 касдиз кIвалах жагъурна, 852 касди лагьайтIа, общественный кIвалахра иштиракна. Муниципальный тешкилатдин администрациядай “Дагъустан” РИА-диз хабар гайивал, агьалияр кIвалахдик кутунин серенжемриз алатай йисуз 27,5 миллион манатдин такьатар серфна. Райондин руководстводи и жигьетдай лазим тир серенжемар алай йисузни кьабулда.

  И гьафтеда Кьурагь райондин кьил Даир Эмиргьамзаев Хпуькь ва Ашар хуьрерин активдихъ галаз гуьруьшмиш хьана. Идан гьакъиндай “Дагъустан” РИА-дин корреспондентдиз райондин администрациядин пресс-къуллугъдай хабар гана.   Пландик кутунвай гуьруьшар кьиле тухун патал лап хъсан себебни авай. Райондин руководителди Хпуькьрин юкьван школадиз цIийи 7 компьютер багъишна. Д.Эмиргьамзаева рикIиз хуш жедай мад са везифа кьилиз акъудна: дяведин йисара далу пата гьакъисагъвилелди зегьмет чIугур Нинеханум Къурбановадив, ЦIийиварз Ибинаевадив, Агьмад Магьарамовав, Тамум Гьададовадив ва Фатима Магьарамовадив “1941-1945”-йисарин Ватандин ЧIехи дяведа Гъалибвилин “65 йис” медалар вахкана. Гуьруьш кьиле тухудай чIавуз хуьруьн яшайишдин гьелелиг гьялиз тахьанвай са жерге месэлаярни веревирдна. Д.Эмиргьамзаева гуьруьшдин вахтунда рахай агьалийрикай гьич садан рахунарни фикир тагана тунач.

  Кьурагь райондин патай Дагъустандин парламентдин депутат Сейфулагь Исакьов нубатдин сеферда хайи райондиз хъфена. Идан гьакъиндай “Дагъустан” РИА-дин корреспондентдиз Кьурагь райондин Культурадин управленидин начальник Масан Асланова хабар гана.   Райондин регьбер Даир Эмиргьамзаевни галаз депутат Малакент хуьруьз фена. Ина ада цIийи школадиз компьютеррин тамам са класс багъишна. И школадин муаллимризни ученикриз, вичин нубатдай яз, райондин кьил Д.Эмиргьамзаевани са вижевай пишкеш авуна: ингилис чIалан кабинет багъишна. Вичин рахунра С.Исакьова къейд авурвал, компьютерар кардик кутунин нетижада хуьрерин школьникривай кIелунин цIийи къайдайрикай менфят къачуз жеда. Идани абуруз гележегда шегьеррин школаяр акьалтIарнавайбурухъ галаз чирвилерин барадай бягьсиниз экъечIдай мумкинвал гуда. “Школада гузвай образованидин ери йисалай-суз хкаж хьун лазим я. ИкI тахьайтIа, конкуренциядин хура акъвазиз жедач, -лагьана С.Исакьова. - Чи аялриз компьютердал кIвалахиз чирна кIанда, ингилис чIалай чирвилер аваз хьуни компьютеррикай менфят къачуз фад чир жедай мумкинвал гуда. Идани къачузвай чирвилерин ери аквадайвал хкаждай мумкинвал яратмишда”.

  “Сулейман-Стальский район” муниципальный тешкилатда авай “Сад тир Россия” партиядин отделениди политсоветдин гегьенш заседание кьиле тухвана.   Анал “Россия: авай ивирар хуьн ва артмишин!” тIвар ганвай партиядин программный документ гьялна ва адан асул положенийриз баянар гана. Политсоветдин членрилай гъейри, заседанида сифтегьан отделенийрин секретарар кьиле авай партактиври, “Сад тир Россия” партиядин терефдаррин советдин векилри, райондин идарайрин ва организацийрин руководителри, гьакIни “Сад тир Россия” партиядин фракциядин член, РД-дин Халкьдин Собранидин депутат Гьамидуллагь Мегьамедова иштиракна. Мярекат муниципальный райондин кьил - райондин депутатрин Собранидин председатель, “Сад тир Россия” партиядин чкадин отделенидин политсоветдин секретарь Имам Яралиева тухвана. Ада, кьилди къачуртIа, къейдна “Уьлкве вилик тухунин рекьер тайинарнавай алай вахтунда Россия цIийи дережайриз хкажунин месэлаяр гьялунал фикир желб авун герек я. И барадай муниципалитетри къугъвазвай ролни гъвечIиди туш. Чна район социальный, экономикадин жигьетдай мадни вилик тухун лазим я. Ери аваз кIвалахун патал образованидин, здравоохраненидин, культурадин идарайриз мягькем материально-технический базани герек я. Единороссри а база мягькемарунин планар уьмуьрдиз кечирмишун давамарзава. Муниципальный тешкилатдин бюджет яшайишдин месэлаяр гьялунихъ элкъуьрнаваз хьуни агьалийриз къулай шартIар яратмишдай мумкинвал гуда. Чна вири рекьерай социальный хилен менфятлувал хкажда. Кризис куьтягь хьанвачтIани, районди инвестиционный политика кьиле тухун давамарзава. 2010-йисуз инвестицийрин кьадар хъсан ериш аваз артух жеда. Чна Сулейман-Стальский район социальный, экономикадин жигьетдай дурумлудаказ вилик фин патал вири жуьрейрин чараяр аквада. Партиядин “Россия: авай ивирар хуьда ва артмишда!” тIвар ганвай програмный документдин асул положенийрихъ галаз кIватI хьанвайбур РД-дин Халкьдин Собранидин депутат Гьамидуллагь Мегьамедова танишарна.